وقتی بدن دیگر نمیتواند خودش را خنک کند؛ گرمازدگی چگونه قربانی میگیرد؟
اختلال در سیستم تنظیم دمای بدن، کمآبی و آسیب به اندامهای حیاتی میتواند گرمازدگی را به یک اورژانس مرگبار تبدیل کند
گرمازدگی یکی از جدیترین عوارض قرار گرفتن طولانیمدت در هوای بسیار گرم یا انجام فعالیت شدید در شرایط گرمایی است و در صورت درمان نشدن میتواند در مدت کوتاهی به وضعیت تهدیدکننده زندگی تبدیل شود. این عارضه با «گرم شدن معمولی بدن» یا خستگی ناشی از گرما تفاوت دارد؛ در گرمازدگی، سیستم تنظیم دمای بدن مختل میشود و دمای مرکزی بدن ممکن است به حدود ۴۰ درجه سانتیگراد یا بیشتر برسد.
بدن برای پایین آوردن دما، عمدتاً از تعریق و افزایش جریان خون در پوست استفاده میکند. اما در شرایط گرمای شدید، رطوبت بالا، کمآبی بدن یا فعالیت سنگین، این مکانیسمها ممکن است دیگر پاسخگو نباشند. در چنین شرایطی دمای بدن به سرعت افزایش پیدا میکند و زنجیرهای از آسیبهای جدی در اندامهای مختلف آغاز میشود.
وقتی سیستم خنککننده بدن از کار میافتد
بدن انسان برای ادامه فعالیت طبیعی به دمای نسبتاً ثابتی نیاز دارد. هنگامی که فرد در معرض گرمای شدید قرار میگیرد، بدن برای دفع حرارت شروع به تعریق و افزایش جریان خون در سطح پوست میکند. اگر آب کافی در بدن وجود نداشته باشد، تعریق کاهش مییابد و توانایی بدن برای دفع گرما کمتر میشود.
با ادامه این روند، دمای مرکزی بدن افزایش پیدا میکند. در مراحل شدید، گرمای بیش از حد میتواند به سلولها و بافتهای بدن آسیب بزند و عملکرد اندامهای حیاتی مانند مغز، قلب، کلیه و کبد را مختل کند.
یکی از مهمترین نشانههای گرمازدگی، اختلال در عملکرد مغز است. فرد ممکن است دچار گیجی، رفتار غیرعادی، اختلال در صحبت کردن، تشنج یا حتی بیهوشی شود. بروز این علائم در فردی که در معرض گرمای شدید بوده، یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود.
گرما چگونه به اندامهای حیاتی آسیب میزند؟
افزایش شدید دمای بدن تنها باعث احساس گرما نمیشود؛ در گرمازدگی شدید، فرآیندهای طبیعی سلولی نیز مختل میشوند. گرمای بیش از حد میتواند به سلولها آسیب برساند و در صورت ادامه وضعیت، عملکرد چندین اندام حیاتی همزمان دچار اختلال شود.
کمآبی نیز شرایط را وخیمتر میکند. کاهش حجم مایعات بدن میتواند فشار خون را پایین بیاورد و گردش خون مناسب به اندامها را دشوار کند. کلیهها نیز در اثر کمآبی و کاهش جریان خون ممکن است آسیب ببینند.
در موارد شدید، اختلالات انعقادی، آسیب کبدی، نارسایی کلیه، آسیب مغزی و اختلال عملکرد قلب و سایر اندامها ممکن است رخ دهد. به همین دلیل، گرمازدگی شدید میتواند حتی در فردی که پیش از آن کاملاً سالم بوده، به مرگ منجر شود.
علائم خطر و اقدام فوری
علائم گرمازدگی میتواند شامل دمای بالای بدن، سردرد شدید، سرگیجه، تهوع، ضعف، گیجی، تغییر وضعیت هوشیاری، تشنج و از دست دادن هوشیاری باشد. پوست ممکن است بسیار گرم شود و فرد در بسیاری از موارد تعریق قابل توجهی داشته باشد؛ بنابراین نباید نبود تعریق را شرط تشخیص گرمازدگی دانست.
اگر فردی پس از قرار گرفتن در گرمای شدید دچار اختلال هوشیاری یا علائم جدی گرمازدگی شد، باید آن را یک اورژانس پزشکی در نظر گرفت. تماس فوری با اورژانس ضروری است. تا رسیدن کمک، فرد باید به محیط خنک منتقل شود، لباسهای اضافی او خارج شود و خنکسازی سریع بدن با روشهای در دسترس، مانند آب خنک و جریان هوا یا کمپرس خنک، آغاز شود.
اگر فرد هوشیار نیست یا سطح هوشیاری او کاهش یافته، نباید به او آب یا نوشیدنی خورانده شود؛ زیرا خطر ورود مایعات به راه هوایی وجود دارد.
در نهایت، بهترین راه مقابله با گرمازدگی، پیشگیری است. نوشیدن مایعات کافی، کاهش فعالیت سنگین در گرمترین ساعات روز، استراحت در محیط خنک و توجه ویژه به سالمندان، کودکان و افرادی که در فضای باز کار میکنند، میتواند خطر این عارضه را کاهش دهد. گرمازدگی شدید قابل پیشگیری است، اما در صورت بروز علائم خطر، هر دقیقه برای خنک کردن بدن و دریافت مراقبت پزشکی اهمیت دارد.
