نفوذ تا قلب قدرت دمشق؛ داستان نفوذ جنجالیترین مأمور موساد در سوریه
«الی کوهن»، مأمور مشهور موساد، با هویت جعلی یک تاجر موفق توانست به چنان نفوذی در ساختار سیاسی سوریه دست یابد که تا آستانه رسیدن به مقام نخستوزیری این کشور پیش رفت.
در تاریخ معاصر خاورمیانه، نام برخی چهرهها نه فقط به دلیل حضور در عرصه سیاست، بلکه به واسطه نقش پنهانیشان در تحولات امنیتی و اطلاعاتی منطقه ماندگار شده است. یکی از این چهرهها «الی کوهن» جاسوس مشهور اسرائیلی است که توانست با هویتی جعلی، سالها در ساختار سیاسی و نظامی سوریه نفوذ کند و به یکی از نزدیکترین افراد به مقامات این کشور تبدیل شود. ماجرایی که هنوز هم پس از گذشت چند دهه، از آن به عنوان یکی از پیچیدهترین پروندههای جاسوسی قرن بیستم یاد میشود.
کتاب «تنها در دمشق» نوشته شموئیل سیجف با ترجمه علیرضا طاقتی و انتشار انتشارات سدید، روایتی مفصل از این پرونده امنیتی ارائه میدهد؛ روایتی که در قالبی داستانی، مسیر تبدیل شدن یک مأمور موساد به چهرهای بانفوذ در ساختار سیاسی سوریه را دنبال میکند. نویسنده که خود از معاصران این رخداد بوده، تلاش کرده تصویری نزدیکتر و جزئیتر از زندگی الی کوهن و ابعاد مختلف فعالیت او ترسیم کند.
این کتاب تنها یک روایت تاریخی از زندگی یک جاسوس نیست؛ بلکه شرحی از سازوکار نفوذ، عملیات اطلاعاتی، جنگ پنهان میان دولتها و شیوههایی است که سرویسهای امنیتی برای تأثیرگذاری بر ساختارهای سیاسی کشورهای دیگر به کار میگیرند.
تولد یک هویت جعلی
الی کوهن که بعدها با نام «کامل امین ثابت» شناخته شد، یکی از شناختهشدهترین نیروهای موساد به شمار میرود. او توانست با طراحی دقیق سازمان اطلاعات اسرائیل، هویت یک تاجر سوری را برای خود بسازد و از همین مسیر وارد حلقههای قدرت در دمشق شود.
کتاب «تنها در دمشق» روند این تغییر هویت را با جزئیات روایت میکند؛ از آموزشهای اطلاعاتی و امنیتی گرفته تا چگونگی ساخت پیشینه جعلی، ارتباطگیری با سیاستمداران و ایجاد اعتماد در میان فرماندهان نظامی سوریه. نویسنده نشان میدهد که نفوذ الی کوهن صرفاً حاصل مهارت فردی او نبود، بلکه بخشی از پروژهای سازمانیافته برای دستیابی به اطلاعات حساس جهان عرب محسوب میشد.
در بخشهایی از کتاب، روند جذب نیرو در موساد و شیوه آمادهسازی مأموران برای عملیاتهای بلندمدت تشریح شده است. همین مسئله باعث شده کتاب تنها در دمشق، علاوه بر جنبه روایی، به منبعی برای شناخت سازوکارهای امنیتی و اطلاعاتی نیز تبدیل شود.
مردی که به حلقه نزدیک قدرت رسید
یکی از مهمترین بخشهای کتاب، شرح نفوذ تدریجی الی کوهن در ساختار حکومتی سوریه است. او با برگزاری نشستها، مهمانیها و ایجاد روابط گسترده با نظامیان و سیاستمداران، توانست اعتماد چهرههای مؤثر دولت سوریه را به دست آورد؛ تا جایی که به عنوان مشاور غیررسمی برخی مسئولان شناخته میشد.
در روایت کتاب آمده است که الی کوهن حتی در مقطعی به عنوان یکی از گزینههای مطرح برای حضور در سطوح بالای مدیریتی سوریه شناخته میشد؛ مسئلهای که نشان میدهد پروژه نفوذ او تا چه اندازه برای موساد موفقیتآمیز بوده است.
نویسنده تلاش میکند نشان دهد که جنگ اطلاعاتی تنها محدود به جمعآوری اخبار و اسناد نیست، بلکه گاهی با تأثیرگذاری بر تصمیمسازی سیاسی و حتی تغییر محاسبات دولتها همراه میشود. از همین منظر، «تنها در دمشق» فقط زندگینامه یک جاسوس نیست؛ بلکه شرحی از سازوکار «نفوذ» در معنای گسترده آن است.
نفوذ؛ واژهای قدیمی با تعریفی مدرن
کتاب در بخشهای مختلف، مفهوم «نفوذ» را فراتر از یک عملیات جاسوسی ساده توضیح میدهد. در متن کتاب آمده است که هدف اصلی پروژههای نفوذ، تغییر در افکار عمومی و تأثیرگذاری بر روند تصمیمگیری کشور هدف است؛ فرآیندی که میتواند ابعاد سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و امنیتی داشته باشد.
نویسنده با اشاره به تجربه الی کوهن، این موضوع را مطرح میکند که سرویسهای اطلاعاتی صرفاً به دنبال سرقت اطلاعات نیستند، بلکه تلاش میکنند در ساختار ذهنی و محاسباتی جامعه هدف نیز اثر بگذارند. همین نگاه، کتاب را از یک روایت صرفاً تاریخی فراتر میبرد و آن را به اثری تحلیلی درباره مفهوم نفوذ تبدیل میکند.
روزی که دمشق ایستاد
یکی از بخشهای پرتنش کتاب، روایت لحظات پایانی زندگی الی کوهن است؛ زمانی که هویت واقعی او فاش شد و دولت سوریه تصمیم گرفت حکم اعدامش را اجرا کند.
نویسنده با توصیف فضای دمشق در روز ۱۸ می ۱۹۶۵، تصویری سینمایی از آخرین ساعات زندگی او ارائه میدهد. میدان «المرجه» دمشق مملو از جمعیتی بود که برای تماشای اعدام آمده بودند. خبرنگاران داخلی و خارجی، نیروهای نظامی و حتی رهبران مذهبی یهودیان سوریه نیز در محل حضور داشتند.
در آن روز، نام «کامل امین ثابت» دیگر معنایی نداشت و رسانهها از «الی کوهن» به عنوان بزرگترین جاسوس اسرائیل در جهان عرب یاد میکردند. کتاب نشان میدهد که این اعدام تنها پایان زندگی یک جاسوس نبود؛ بلکه به رخدادی سیاسی و رسانهای در سطح منطقه تبدیل شد.
روایتی که سالها اجازه انتشار نداشت
یکی از نکات قابل توجه درباره کتاب «تنها در دمشق»، زمان انتشار آن است. دولت اسرائیل حدود ۲۱ سال پس از اعدام الی کوهن اجازه انتشار این روایت را صادر کرد. شموئیل سیجف کتاب را در سال ۱۹۸۶ به زبان عبری منتشر کرد و پس از آن، ترجمه عربی آن نیز در جهان عرب انتشار یافت.
همین مسئله باعث شده کتاب، علاوه بر ارزش روایی، به عنوان سندی درباره نگاه اسرائیل به پرونده الی کوهن نیز مورد توجه قرار گیرد. نویسنده در روایت خود تلاش کرده تصویری قهرمانگونه از این جاسوس ارائه دهد؛ موضوعی که در بخشهای مختلف کتاب قابل مشاهده است.
ترجمه فارسی کتاب نیز با هدف آشنایی مخاطبان ایرانی با یکی از مشهورترین پروندههای جاسوسی منطقه انجام شده و مترجم تأکید کرده که متن بدون دخل و تصرف در ادبیات اصلی اثر ارائه شده است.
تصویری از جنگ پنهان در خاورمیانه
«تنها در دمشق» را میتوان روایتی از بخشی از جنگ پنهان خاورمیانه دانست؛ جنگی که نه در میدانهای نظامی، بلکه در اتاقهای اطلاعاتی، سفارتخانهها، جلسات محرمانه و شبکههای نفوذ جریان داشته است.
پرونده الی کوهن یکی از نمونههایی است که نشان میدهد چگونه یک مأمور اطلاعاتی میتواند بر روند تحولات سیاسی یک کشور اثر بگذارد. نویسنده در طول کتاب، بارها به اهمیت اطلاعات، اعتمادسازی و نفوذ تدریجی اشاره میکند و نشان میدهد که عملیاتهای اطلاعاتی تا چه اندازه میتوانند در سرنوشت دولتها تعیینکننده باشند.
این کتاب همچنین تصویری از فضای سیاسی سوریه در دهه ۱۹۶۰ ارائه میدهد؛ دورهای که رقابتهای داخلی، کودتاها و تنشهای منطقهای، شرایط را برای فعالیت سرویسهای اطلاعاتی پیچیدهتر کرده بود.
کتاب «تنها در دمشق» نوشته شموئیل سیجف با ترجمه علیرضا طاقتی در ۲۲۴ صفحه از سوی انتشارات سدید منتشر شده است.
