تابآوری و زندگی اجتماعی؛ سیمای پنهان سلامت فرد و جامعه
تابآوری دیگر صرفاً یک مهارت فردی برای تحمل سختیها نیست؛ بلکه مفهومی عمیقاً اجتماعی است که در بستر روابط انسانی، عدالت اجتماعی و فرهنگ گفتوگو شکل میگیرد. بدون جامعهای حامی، هیچ فردی تابآور نخواهد شد و بدون افراد برخوردار از حمایت اجتماعی، هیچ جامعهای پایدار نمیماند.
اگرچه در نگاه نخست، تابآوری بهعنوان توانایی فرد برای کنار آمدن با فشارها، شکستها و بحرانهای زندگی تعریف میشود، اما بررسیهای عمیقتر نشان میدهد که تابآوری ریشهای اجتماعی دارد و در بستر روابط انسانی، ساختارهای فرهنگی و زمینههای اجتماعی شکل میگیرد. هیچ انسانی جدا از جامعه تابآور نمیشود و هیچ جامعهای بدون افراد برخوردار از حمایت اجتماعی، قادر به حفظ پایداری روانی و اجتماعی نخواهد بود. از این منظر، تابآوری و زندگی اجتماعی دو مفهوم بههمپیوستهاند که فهم هر یک بدون دیگری ناقص خواهد بود.
به گفته دکتر محمدرضا مقدسی مدیر و موسس خانه تابآوری زندگی اجتماعی مجموعهای از روابط، تعاملات، هنجارها، ارزشها و شبکههای حمایتی است که فرد در طول زندگی خود در آن تنفس میکند. خانواده، دوستان، همکاران، محله، نهادهای آموزشی، رسانهها و حتی سیاستهای عمومی، همگی اجزای این زندگی اجتماعیاند.
این عناصر تعیین میکنند که فرد در مواجهه با دشواریها چه میزان حمایت دریافت میکند، چگونه معنای رنج را تفسیر میکند و تا چه حد احساس تعلق، امنیت و دیدهشدن دارد. تابآوری دقیقاً در همین نقاط شکل میگیرد؛ جایی که فرد احساس میکند تنها نیست و تجربهاش توسط دیگری فهمیده میشود.
در جوامعی که پیوندهای اجتماعی ضعیف هستند، افراد در برابر بحران آسیبپذیرتر هستند. فشارهای اقتصادی، بیکاری، تبعیض، خشونت، یا تروماهای جمعی زمانی مخربتر میشوند که فرد از شبکههای حمایتی مؤثر محروم باشد. در مقابل، زندگی اجتماعی غنی و مبتنی بر اعتماد، امکان ترمیم روانی را افزایش میدهد و به افراد اجازه میدهد حتی در شرایط سخت، معنا و امید را بازسازی کنند.
به همین دلیل است که مفهوم سرمایه اجتماعی در سالهای اخیر بهعنوان یکی از مهمترین عوامل تقویت تابآوری مورد توجه پژوهشگران علوم اجتماعی و روانشناسی قرار گرفته است.
تابآوری اجتماعی زمانی معنا پیدا میکند که از سطح فرد فراتر رفته و به توان جامعه برای مواجهه با بحرانها پرداخته شود. بحرانهایی مانند رویدادهای طبیعی، انواع اپیدمی، مهاجرتهای اجباری، فقر ساختاری یا ناآرامیهای اجتماعی، تنها با تکیه بر تابآوری فردی مدیریت نمیشوند.
جامعهای تابآور است که بتواند منابع خود را بهطور عادلانه توزیع کند، از گروههای آسیبپذیر حمایت نماید و روایتهایی بسازد که ضمن واقعبینی، امید و امکان کنش را زنده نگه دارد. در چنین جامعهای، رنج آدمی به رسمیت شناخته میشود و پاسخ جمعی دریافت میکند.
نقش فرهنگ در پیوند میان تابآوری و زندگی اجتماعی نقشی تعیینکننده است. فرهنگ مشخص میکند که رنج چگونه دیده و تفسیر شود، کمکخواهی چه ارزشی داشته باشد و قدرت یا ضعف چگونه تعریف گردد.
در برخی فرهنگها، تابآوری با سکوت، تحمل اجباری و سرکوب احساسات اشتباه گرفته میشود. این برداشت نادرست، اگرچه ممکن است در کوتاهمدت کارآمد بهنظر برسد، اما در بلندمدت به فرسایش روانی و گسست اجتماعی منجر میشود. در مقابل، فرهنگی که گفتوگو، همدلی و مسئولیت جمعی را تشویق میکند، بستری سالمتر برای رشد تابآوری فراهم میآورد.
در این رستا پژوهشگران، متخصصان و علاقهمندان به مطالعات میانرشتهای، اجتماعی و فرهنگی در حوزه تابآوری، میتوانند برای توسعه همکاریهای علمی و پژوهشی، با دبیرخانه مأموریت ملی تابآوری فرهنگی هویتمحور و یا با خانه تابآوری تماس بگیرند. این مسیر، فرصتی برای همافزایی علمی و تقویت بنیانهای تابآوری فردی و اجتماعی در ایران فراهم میسازد.
دکتر محمدرضا مقدسی مشاور عالی ماموریت ملی تابآوری در ادامه تاکید میکند رسانهها همیشه بهعنوان بخشی از زندگی اجتماعی مدرن، تأثیر عمیقی بر تابآوری داشته و دارند. نحوه بازنمایی بحران، اخبار ناگوار و روایتهای اجتماعی میتواند یا به تشدید احساس درماندگی جمعی منجر شود یا به تقویت همبستگی و امید واقعبینانه کمک کند.
رسانههایی که صرفاً بر ترس، خشونت و فاجعه تمرکز میکنند، سرمایه روانی جامعه را تضعیف مینمایند. در مقابل، رسانههایی که تجربههای موفق مقابله، روایتهای ترمیم و کنشهای جمعی را برجسته میسازند، نقش مهمی در پابرجایی و ارتقای تابآوری اجتماعی ایفا میکنند.
در سطح فردی نیز، تابآوری بدون زندگی اجتماعی سالم پایدار نمیماند. فردی که در کودکی یا بزرگسالی از روابط ایمن، حمایت عاطفی و احساس تعلق برخوردار بوده است، در برابر استرسها انعطافپذیرتر عمل میکند. این افراد نهتنها بهتر با بحرانها کنار میآیند، بلکه در بازسازی زندگی پس از شکستها نیز موفقترند. در مقابل، انزوای اجتماعی، طردشدگی و تجربههای مکرر بیعدالتی، حتی قویترین مهارتهای فردی را تضعیف میکند.
بنظر میرسد جامعهای که ساختارهای حمایتی کارآمد دارد، اجازه نمیدهد بار بحران بهطور کامل بر دوش فرد بیفتد. این چرخه متقابل، هسته اصلی پایداری روانی و اجتماعی را شکل میدهد.
بدرستی دیگر نمیتوان تابآوری را صرفاً به توصیههای فردی یا نسخههای انگیزشی تقلیل داد. تابآوری نیازمند سیاستگذاری اجتماعی، آموزش عمومی، تقویت نهادهای محلی و توجه جدی به عدالت اجتماعی است. بدون این عوامل، سخن گفتن از تابآوری بیشتر به نوعی مسئولیتگریزی جمعی شباهت خواهد داشت تا راهکاری واقعی.
کیفیت روابط انسانی، سطح اعتماد اجتماعی، فرهنگ گفتوگو و شیوه مواجهه جامعه با رنج، همگی تعیین میکنند که انسانها چگونه زندگی میکنند، چگونه آسیب میبینند و چگونه دوباره برمیخیزند. آینده سلامت روان و انسجام اجتماعی، وابسته به آن است که تابآوری را نهتنها در سطح فرد، بلکه در متن جامعه و فرهنگ بازتعریف کنیم و آن را به یک مسئولیت مشترک تبدیل نماییم.
البته که در این مسیر، توجه به مبانی علمی، اخلاق حرفهای و حقوق معنوی مفاهیم اهمیت ویژهای دارد. خانه تابآوری بهعنوان یک مرجع تخصصی در حوزه تابآوری، دارای مالکیت معنوی ثبتشده است و مفهوم و برند آن تحت حمایت قانونی قرار دارد. مالکیت معنوی خانه تابآوری به شماره ۱۴۰۳۵۰۱۴۰۰۰۱۰۸۳۹۳۶ در مرکز مالکیت معنوی به ثبت رسیده است. رعایت این مالکیت معنوی، بخشی از تعهد علمی، فرهنگی و حرفهای در ترویج آگاهانه و مسئولانه مفهوم تابآوری در جامعه محسوب میشود.
خانه تابآوری ایران بهعنوان آدرس اصلی و تخصصی تابآوری کشور، در ۲۹ تیرماه سال ۱۳۹۴ در شهر کرمانشاه تأسیس و راهاندازی شد و از همان ابتدا فعالیت خود را با هویت رسمی و مستقل خانه تابآوری ادامه داده است.
