سقوط هواپیمای سی۱۳۰؛ شهادت فرماندهان در پرواز اهواز به تهران
۷ مهر ۱۳۶۰، هواپیمای سی۱۳۰ نیروی هوایی ارتش ایران در مسیر اهواز به تهران در حوالی کهریزک سقوط کرد؛ سانحهای که به کشتهشدن شماری از فرماندهان ارشد نظامی، از جمله ولیالله فلاحی، جواد فکوری، موسی نامجو، یوسف کلاهدوز و محمد جهانآرا انجامید و هنوز روایتهای متفاوتی درباره علت دقیق آن مطرح است.
هفتم مهرماه در تاریخ جنگ ایران و عراق با یکی از تلخترین حوادث سالهای نخست جنگ گره خورده است. در این روز، یک فروند هواپیمای سی۱۳۰ نیروی هوایی ارتش ایران که از اهواز عازم تهران بود، در منطقه کهریزک دچار سانحه شد و شمار زیادی از سرنشینان خود را از دست داد.
این پرواز پس از عملیات ثامنالائمه انجام میشد؛ عملیاتی که به شکستهشدن حصر آبادان انجامیده بود. تعدادی از فرماندهان ارشد نظامی برای ارائه گزارش عملیات راهی تهران بودند و در کنار آنها پیکر شماری از شهدای جنگ و مجروحان نیز با هواپیما منتقل میشدند.
فرماندهانی که در یک پرواز جان باختند
در میان سرنشینان این پرواز، چهرههایی حضور داشتند که در ساختار نظامی ایران در نخستین سال جنگ مسئولیتهای مهمی بر عهده داشتند.
ولیالله فلاحی، سرپرست ریاست ستاد مشترک ارتش، جواد فکوری، فرمانده نیروی هوایی ارتش، موسی نامجو، وزیر دفاع، یوسف کلاهدوز، جانشین فرمانده کل سپاه و محمد جهانآرا، فرمانده سپاه خرمشهر، از جمله شناختهشدهترین قربانیان این سانحه بودند.
هواپیما همچنین حامل پیکر ۳۲ شهید و تعدادی مجروح بود. درباره تعداد کل سرنشینان، در منابع مختلف اعداد متفاوتی ذکر شده است؛ روایت ارائهشده در گزارش بررسی سانحه، مجموع سرنشینان را ۷۶ نفر اعلام میکند و در برخی منابع نیز رقم ۷۷ نفر آمده است.
آخرین دقایق پرواز
هواپیما پس از توقف در اهواز، پرواز خود را به مقصد تهران ادامه داد. در فاصلهای از تهران، خلبان برای کاهش ارتفاع مجوز دریافت کرد، اما پس از عبور از ارتفاع ۱۱ هزار پایی، خدمه پرواز از قطع برق هواپیما و خاموششدن موتورها خبر دادند.
با از کار افتادن سیستمهای اصلی، خدمه تلاش کردند هواپیما را در منطقهای بیابانی در حوالی کهریزک فرود اضطراری دهند. هواپیما با چرخهای نیمهباز روی زمین نشست، اما پس از برخورد با خاکریز یک قنات متروکه، کنترل آن دشوار شد.
بر اثر برخورد، بال چپ هواپیما آسیب دید و سوخت نشتکرده موجب آتشسوزی شد. هواپیما پس از طی مسافتی روی زمین متوقف شد و آتشگرفتن بدنه، راه خروج بسیاری از سرنشینان را مسدود کرد.
کمکخلبان توانست از طریق پنجره کابین خارج شود، اما هواپیما پس از آن دچار انفجار شد.
علت سقوط؛ روایتهای متفاوت از یک سانحه
علت این سانحه از همان ابتدا محل بحث بود. در نخستین روایتها، احتمال حمله هواپیماهای عراقی یا اصابت از سوی پدافند مطرح شد. برخی افراد نیز بعدها از احتمال خرابکاری سخن گفتند.
با این حال، تیم بررسی سانحه به ریاست سرهنگ خلبان بهمن فرقانی، فرضیه خرابکاری و همچنین ساقطشدن هواپیما توسط پدافند خودی را رد کرد. بر اساس این بررسی، قطع برق هواپیما و واکنش نامناسب خدمه در مواجهه با مشکل، از عوامل اصلی سانحه اعلام شد.
برای بررسی مستقلتر، هیئتی از نیروی هوایی پاکستان نیز در روند بررسی مشارکت کرد و نتیجه تحقیقات آن نیز با گزارش تیم ایرانی همراستا عنوان شد. با این حال، علت دقیق قطع برق هواپیما در گزارشهای مطرحشده بهطور قطعی مشخص نشد.
در کنار روایت رسمی، برخی فرماندهان و شاهدان سالهای بعد روایتهای دیگری مطرح کردند. از جمله ناخدا هوشنگ صمدی، فرمانده تکاوران دریایی مدافع خرمشهر، احتمال اصابت پدافند خودی را مطرح کرده بود. محمدعلی شریفالنسب نیز سالها بعد این سانحه را مشکوک توصیف کرد.
این اظهارات، بخشی از روایتهای مطرحشده درباره حادثه هستند و با نتیجه تحقیقات رسمی تیم ایرانی و هیئت پاکستانی که خرابکاری و اصابت پدافند را رد کردهاند، تفاوت دارند.
یادگاری تلخ از روزهای نخست جنگ
سقوط سی۱۳۰ در ۷ مهر ۱۳۶۰ تنها یک سانحه هوایی نبود؛ این حادثه در شرایطی رخ داد که جنگ ایران و عراق در مرحلهای حساس قرار داشت و تعدادی از مهمترین فرماندهان نظامی کشور را در یک روز از میان برد.
در میان قربانیان، فرماندهانی از ارتش، سپاه و وزارت دفاع حضور داشتند و همین موضوع باعث شد این حادثه تأثیری قابل توجه بر ساختار فرماندهی جنگ داشته باشد.
با گذشت دههها، هفتم مهرماه همچنان یادآور آن پرواز ناتمام است؛ پروازی که از اهواز به مقصد تهران آغاز شد، اما در بیابانهای اطراف تهران پایان یافت و نام شماری از فرماندهان شناختهشده جنگ را برای همیشه با یکی از تلخترین سوانح سالهای ابتدایی جنگ ایران و عراق پیوند زد.
