روز ملی سینما؛ از سینماتوگراف مظفرالدینشاه تا «دختر لر» و سینمای امروز ایران
۲۱ شهریور به عنوان روز ملی سینما در ایران شناخته میشود؛ مناسبتی که ریشه آن به ورود سینما به کشور در سال ۱۲۷۹ بازمیگردد و فرصتی برای مرور تاریخ پر فراز و نشیب سینمای ایران از دوره قاجار تا امروز است.
۲۱ شهریور هر سال برای اهالی سینما و علاقهمندان هنرهای نمایشی یادآور تاریخی بیش از یک قرن است؛ تاریخی که با ورود نخستین تجهیزات سینمایی به ایران آغاز شد و به تدریج با شکلگیری نخستین مدارس، فیلمسازی حرفهای و ظهور چهرههای مهم سینمای ایران ادامه یافت.
مظفرالدینشاه چگونه سینما را به ایران آورد؟
آشنایی ایرانیان با سینما به سفر مظفرالدینشاه قاجار به اروپا در سال ۱۲۷۹ خورشیدی بازمیگردد. شاه قاجار در این سفر با دستگاه سینماتوگراف آشنا شد و پس از مشاهده امکان نمایش تصاویر متحرک، زمینه استفاده از این فناوری در ایران را فراهم کرد.
در جریان همین سفر، میرزا ابراهیمخان عکاسباشی نیز همراه مظفرالدینشاه بود. او در ادامه به فیلمبرداری از شاه پرداخت و به عنوان نخستین فیلمبردار ایرانی شناخته شد.
این اتفاق تنها حدود پنج سال پس از نمایش عمومی دستگاه برادران لومیر در پاریس رخ داد و از همین رو ورود سینما به ایران فاصله چندانی با آغاز تاریخ جهانی این هنر نداشت.
نخستین مدرسه سینمایی ایران
با گذشت چند دهه از ورود سینما، تلاشهایی برای آموزش حرفهای این هنر در ایران شکل گرفت. اوانس اوگانیانس از جمله افرادی بود که برای تأسیس مدرسه سینمایی تلاش کرد.
مدرسه هنرپیشگی در سال ۱۳۰۹ فعالیت خود را آغاز کرد و در نخستین دوره حدود ۳۰۰ نفر برای حضور در آن ثبتنام کردند. در نهایت تنها ۱۲ نفر دوره را به پایان رساندند.
در دورههای بعدی آموزشهایی مانند فیلمبرداری، بازیگری، موسیقی، ورزش و دیگر مهارتهای مورد نیاز هنرهای نمایشی ارائه شد و این مدرسه را میتوان یکی از پایههای شکلگیری آموزش سازمانیافته سینما در ایران دانست.
«دختر لر»؛ فیلمی که تاریخساز شد
یکی از مهمترین نقاط تاریخ سینمای ایران به سال ۱۳۱۲ و تولید فیلم «دختر لر» بازمیگردد. عبدالحسین سپنتا در شکلگیری این اثر نقش مهمی داشت و فیلم با همکاری اردشیر ایرانی ساخته شد.
«دختر لر» در ۳۰ آبان ۱۳۱۲ در سینما مایاک تهران به نمایش درآمد و استقبال قابل توجه مخاطبان را به همراه داشت. موفقیت این اثر باعث شد سینمای ناطق فارسی بیش از گذشته مورد توجه قرار بگیرد و مسیر تولید فیلم در ایران وارد مرحله تازهای شود.
نمایش موفق این فیلم در تهران برای مدت طولانی ادامه یافت و «دختر لر» به یکی از آثار ماندگار تاریخ سینمای ایران تبدیل شد.
سینمای ایران پس از انقلاب
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سینمای ایران با تغییرات گستردهای روبهرو شد. ساختار مدیریتی، نظام نظارت، تولید آثار و نحوه فعالیت سینماها تغییر کرد و سینما وارد دوره تازهای شد.
در سالهای نخست، شرایط سیاسی و اقتصادی کشور بر روند تولید فیلم تأثیر گذاشت، اما از دهه ۱۳۶۰ به بعد، با شکلگیری سیاستهای تازه و حمایتهای مختلف، تولید فیلم ایرانی رونق بیشتری گرفت.
در همین دوره نسل تازهای از فیلمسازان ظهور کردند و برخی آثار ایرانی توانستند علاوه بر استقبال داخلی، توجه جشنوارههای بینالمللی را نیز به خود جلب کنند.
۲۱ شهریور چگونه روز سینما شد؟
۲۱ شهریور در سال ۱۳۷۹ و همزمان با چهارمین جشن بزرگ سینمای ایران به عنوان روز ملی سینما انتخاب شد. این انتخاب همزمان با صدمین سال ورود سینما به ایران انجام گرفت و این تاریخ به عنوان مناسبتی نمادین در تقویم فرهنگی کشور جای گرفت.
روز ملی سینما فرصتی برای تجلیل از تمام کسانی است که در شکلگیری و توسعه این هنر در ایران نقش داشتهاند؛ از نخستین فیلمبردار و فیلمسازان گرفته تا بازیگران، کارگردانان، نویسندگان، تهیهکنندگان و عوامل فنی سینما.
امروز وقتی از روز سینما سخن میگوییم، در واقع از تاریخی بیش از یک قرن صحبت میکنیم؛ تاریخی که از سینماتوگراف مظفرالدینشاه آغاز شد و در ادامه با آثار ماندگار و حضور سینماگران ایرانی در عرصههای جهانی ادامه پیدا کرد.
