از امنیه تا ژاندارمری؛ روایت شکلگیری نیروی حافظ امنیت در ایران
یازدهم شهریور ۱۳۲۱، اداره امنیه کل کشور رسماً به «ژاندارمری کل کشور» تغییر نام داد؛ تغییری که بخشی از تاریخ تحولات نظامی و انتظامی ایران را رقم زد.
تشکیلات امنیه در ایران پیشینهای چند دههای داشت. روز اول فروردین ۱۳۰۱، ساختار جدید «امنیه» زیر نظر وزارت جنگ فعالیت خود را آغاز کرد؛ نیرویی که وظیفه اصلی آن حفظ نظم و امنیت در جادهها، مناطق خارج از شهر، بخشها و روستاها بود.
پیش از شکلگیری امنیه، در اواخر دهه ۱۲۸۰ خورشیدی طرح تشکیل یک نیروی نظامی ـ امنیتی داخلی با نظارت افسران خارجی مطرح شد. در همین چارچوب ابتدا «ژاندارمری خزانه» و پس از آن «ژاندارمری دولتی» شکل گرفت. این تشکیلات که در سال ۱۲۸۹ با تلاش یالمارسون و همراهانش ایجاد شده بود، بیش از ۱۱ سال دوام نیاورد و پس از کودتای ۱۲۹۹ و تحولات نظامی دوره رضاخان منحل شد.
پس از کودتا، رضاخان که به وزارت جنگ رسیده بود، ژاندارمری را با نیروهای قزاق تحت فرمان خود ادغام کرد. با آغاز سال ۱۳۰۰ و قرار گرفتن او در جایگاه فرمانده کل قوا، ساختار تازهای برای نیروهای مسلح شکل گرفت. اما در ۲۷ بهمن ۱۳۰۰ فرمان تشکیل «اداره امنیه» زیر نظر وزارت جنگ صادر شد و از اول فروردین سال بعد، «تشکیلات مرکزی امنیه کل» در شمسالعماره تهران فعالیت خود را آغاز کرد.
ریاست نخستین تشکیلات مرکزی امنیه بر عهده سرتیپ علی نقدی، معروف به سردار رفعت، قرار گرفت. این سازمان با هفت هنگ امنیه در نقاط مختلف کشور و تعدادی هنگ و گردان مستقل فعالیت میکرد. رئیس امنیه کل نیز در موضوعات مهم مستقیماً به شاه گزارش میداد.
ساختار امنیه در سالهای بعد چند بار دستخوش تغییر شد. در سال ۱۳۱۸ ادارات مرکزی امنیه منحل و واحدهای آن زیرمجموعه لشکرها و تیپهای مناطق مختلف شدند. اما در سال ۱۳۲۰ و همزمان با افزایش ناامنیها و ناآرامیهای کشور، «امنیه کل کشور» دوباره تشکیل شد و واحدهای امنیه از ارتش جدا و زیر نظر این اداره قرار گرفتند. در این دوره، اداره امنیه از نظر مالی و تشکیلات اداری زیر نظر وزارت کشور فعالیت میکرد.
سرانجام در سال ۱۳۲۱، عنوان «امنیه کل مملکتی» به «ژاندارمری کل کشور» تغییر کرد و نیروهای امنیه نیز «ژاندارم» نام گرفتند. ژاندارمری اگرچه زیر نظر وزارت کشور بود، همچنان ساختاری نظامی داشت و قوانین و مقررات ارتش در آن اجرا میشد. مهمترین وظایف این نیرو حفظ نظم و امنیت در مناطق خارج از شهرها، حفاظت از راهها و جادهها و مراقبت از مرزها بود.
امنیه و سپس ژاندارمری، بهویژه در مناطق روستایی و عشایری، حضور و نفوذ گستردهای داشتند. با این حال، عملکرد این نیروها در برخی دورهها با انتقادهای جدی روبهرو بود و گزارشهایی از برخوردهای خشن با روستاییان و نزدیکی برخی نیروها با مالکان و خانهای محلی در منابع تاریخی ثبت شده است. همچنین نحوه اجرای سیاست کشف حجاب در دوره رضاشاه، خاطرهای منفی از برخورد مأموران امنیه در میان بخشی از جامعه برجای گذاشت.
در دوران پهلوی، تقسیم وظایف میان ژاندارمری و شهربانی تا حد زیادی مشخص بود؛ ژاندارمری مسئول تأمین امنیت راهها و مناطق برونشهری و شهربانی مسئول حفظ نظم در داخل شهرها بود.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز ساختار انتظامی کشور دستخوش تغییر شد. سرانجام در ۲۰ خرداد ۱۳۷۰، ژاندارمری، شهربانی و کمیته انقلاب اسلامی در ساختاری واحد ادغام شدند و با تصویب مجلس شورای اسلامی، «نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران» شکل گرفت؛ سازمانی که بعدها با تغییر ساختار به فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (فراجا) تبدیل شد.
