قوانین تازه اسقاط خودرو در ۱۴۰۵ ابلاغ شد؛ محدودیت برای فرسوده‌ها

هیئت وزیران در مردادماه ۱۴۰۵ اصلاحیه آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو را تصویب کرد؛ مصوبه‌ای که هم‌زمان تعاریف جدیدی برای برخی خودروهای برقی و هیبریدی ارائه می‌دهد و هم قواعد تازه‌ای برای اسقاط، واردات و تولید خودرو تعیین می‌کند. در این اصلاحیه، وضعیت خودروهای EREV، هیبریدی و پلاگین با تعریف‌های دقیق‌تری مشخص شده است. بر اساس بند ۱۳ اضافه‌شده به ماده یک، خودروهای بردافزا یا EREV به محصولاتی گفته می‌شود که نیروی محرکه اصلی آن‌ها از موتور برقی تأمین می‌شود و موتور احتراقی فقط برای تولید انرژی و شارژ باتری به کار می‌رود. در همین چارچوب، خودروهای HEV به‌عنوان خودروهایی با دو موتور پیستونی درون‌سوز جرقه‌ای-احتراقی و برقی تعریف شده‌اند که هر دو در تأمین نیروی محرکه نقش دارند. خودروهای PHEV نیز ساختاری مشابه دارند، با این تفاوت که امکان تأمین انرژی از طریق اتصال به منبع خارجی برق برای آن‌ها وجود دارد. یکی دیگر از بخش‌های مهم قوانین تازه اسقاط خودرو، دسته‌بندی وسایل نقلیه برای پرداخت عوارض و استفاده از گواهی‌های اسقاط است. طبق بند ۱۴، خودروها در پنج گروه موتورسیکلت، سواری، دیزل سبک، دیزل سنگین و کامیون کشنده قرار گرفته‌اند. در این طبقه‌بندی، گروه سواری شامل خودروهای سواری، وانت، تاکسی، ون M۱ و کامیونت‌های تا ۴ تن می‌شود. گروه دیزل سبک نیز کامیونت‌های ۴ تا ۶ تن، مینی‌بوس و ون M۲ را در بر می‌گیرد. این تقسیم‌بندی با هدف جلوگیری از استفاده از گواهی اسقاط خودروهای نامرتبط برای پوشش تعهدات قانونی تولیدکنندگان و واردکنندگان انجام شده است. با این حال، در صورت کمبود گواهی در یکی از گروه‌های پایه، وزارت صمت با تأیید سازمان حفاظت محیط زیست می‌تواند مجوز ادغام یا استفاده از گروه‌های معادل را صادر کند. مصوبه جدید برای خودروهای فرسوده نیز محدودیت‌های جدی‌تری در نظر گرفته است. بر اساس تبصره‌های الحاقی به ماده ۲، خودروهای تجاری فرسوده از حمل بار و مسافر در کلان‌شهرها منع می‌شوند و اجازه ورود به مناطق کم‌انتشار آلایندگی یا LEZ را نخواهند داشت. سکوهای اینترنتی حمل بار و مسافر هم موظف شده‌اند از به‌کارگیری خودروهای فرسوده جلوگیری کنند. در بخش سوخت نیز سهمیه با نرخ اول و دوم برای این خودروها اختصاص داده نمی‌شود و مالکان تنها در صورت ثبت‌نام در سامانه، امکان دریافت کارت سوخت را خواهند داشت. از سوی دیگر، تردد، نقل‌وانتقال و تعویض پلاک خودروهای فرسوده در کلان‌شهرها ممنوع می‌شود و پلیس راهور فراجا نیز باید از طریق دوربین‌های نظارتی، کد جریمه مربوط به این خودروها را اعمال کند. محدودیت‌ها به ناوگان باری سنگین هم رسیده است. سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای و شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران مکلف شده‌اند برای خودروهای باری و کشنده با ظرفیت ۲۰ تن و بیشتر که به سن فرسودگی رسیده‌اند، صدور بارنامه، باربرگ و تخصیص سوخت پایه را متوقف کنند. طبق جدول مصوب، این محدودیت برای ناوگان با عمر بیش از ۵۵ سال پس از ابلاغ شیوه‌نامه اجرایی آغاز می‌شود و سپس خودروهای ۵۴ و ۵۵ساله، ۵۲ و ۵۳ ساله و ۵۰ و ۵۱ ساله نیز طبق برنامه زمان‌بندی مشمول آن خواهند شد. در کنار این محدودیت‌ها، آیین‌نامه برای نوسازی ناوگان نیز مشوق‌هایی پیش‌بینی کرده است. سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی باید به مالکان کامیون و کشنده‌ای که خودروی خود را اسقاط می‌کنند، علاوه بر گواهی اسقاط فیزیکی، گواهی صرفه‌جویی سوخت پذیرفته‌شده در بورس انرژی اعطا کند. افراد ایرانی دارای کارت سوخت فعال، پس از دریافت تأییدیه اسقاط و ابطال کارت سوخت، می‌توانند از این گواهی بهره‌مند شوند. این سازوکار قرار است بخشی از هزینه خروج خودروهای سنگین فرسوده از چرخه فعالیت را جبران کند و روند نوسازی ناوگان را سرعت دهد. بر اساس ماده ۷ اصلاح‌شده، تولیدکنندگان داخلی باید به ازای تولید هر ۴ دستگاه خودرو یا موتورسیکلت، یک گواهی اسقاط دریافت کنند. شماره‌گذاری محصولات نیز به ارائه گواهی اسقاط معادل ۲۵ درصد تولید ماهانه وابسته شده است. برای خودروهای سواری وارداتی صفرکیلومتر، تعداد گواهی مورد نیاز با توجه به ارزش خودرو، مصرف سوخت و رتبه انرژی تعیین می‌شود. برای نمونه، واردات خودروی سواری با ارزش کمتر از ۱۵ هزار یورو و رتبه انرژی A یا B به یک گواهی اسقاط نیاز دارد، اما این عدد برای خودروهای ۵۰ تا ۸۰ هزار یورویی با رتبه انرژی F یا G به ۱۴ گواهی می‌رسد. در خودروهای تجاری سنگین نیز استاندارد آلایندگی ملاک قرار گرفته است. یک خودروی سنگین وارداتی با استاندارد یورو ۵ به ۴ گواهی اسقاط نیاز دارد، در حالی که همین خودرو با استاندارد یورو ۶ تنها به ۲ گواهی نیاز خواهد داشت. برای خودروهای هیبریدی هم تولیدکنندگان داخلی باید به ازای هر ۴ دستگاه تولیدی، یک گواهی اسقاط در سامانه درج کنند و واردکنندگان این خودروها نیز به ازای هر ۲ دستگاه، یک گواهی اسقاط از همان گروه کاربری ارائه دهند. ماده ۱۵ آیین‌نامه، ارزش گواهی اسقاط انواع وسایل نقلیه را نیز مشخص کرده است. در این بخش، اسقاط یک کامیون کشنده بالاتر از ۱۶۰ تن معادل ۳۰ گواهی اسقاط است و کشنده‌های ۷۵ تا ۱۶۰ تن ۲۸ گواهی و کشنده‌های ۴۱ تا ۷۵ تن ۲۵ گواهی ارزش دارند. برای اتوبوس‌های درون‌شهری و برون‌شهری نیز اسقاط هر کدام معادل ۲۰ گواهی خواهد بود. در بخش ناوگان باری، ارزش گواهی اسقاط به شرح جدول زیر تعیین شده است. در طرح جایگزینی موتورسیکلت هم انتخاب نسخه برقی باعث می‌شود ارزش گواهی اسقاط دو برابر محاسبه شود. این موضوع می‌تواند به افزایش تقاضا برای موتورسیکلت‌های برقی و خروج سریع‌تر مدل‌های فرسوده از چرخه تردد کمک کند. قانون برای زمانی که گواهی اسقاط مورد نیاز در سامانه تأمین نشود نیز راه‌حل مشخصی گذاشته است. بر اساس تبصره ۷ ماده ۱۱، در صورت نبود گواهی اسقاط و با تشخیص وزارت صمت، تولیدکنندگان خودرو می‌توانند مبلغی معادل ۱.۵ درصد مأخذ قانون مالیات بر ارزش افزوده را مستقیماً به صندوق مربوطه پرداخت کنند. سازمان امور مالیاتی نیز موظف شده صحت این پرداخت‌ها را به‌صورت برخط در سامانه بررسی کند تا وزارت صمت بتواند تأییدیه شماره‌گذاری را برای پلیس راهور ارسال کند. این سازوکار مانع توقف کامل تولید می‌شود، اما می‌تواند هزینه‌های تازه‌ای را به خودروسازان تحمیل کند. در این مصوبه، بر شفافیت عملکرد مالی صندوق هم تأکید شده است. صندوق باید زیر نظر وزارتخانه، اطلاعات مربوط به درآمدها، دریافتی از تولیدکنندگان و واردکنندگان، تعداد محصولات، زمان واریز وجوه، انتقال منابع به خزانه‌داری کل کشور، گردش مالی عوارض و نحوه هزینه‌کرد منابع را به‌صورت برخط در سامانه ثبت و ارائه کند. قوانین تازه اسقاط خودرو در ۱۴۰۵ هم‌زمان چند بخش از بازار را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد؛ از الزامات جدید واردات و تولید تا نحوه محاسبه گواهی اسقاط و محدودیت‌های مربوط به خودروهای فرسوده. در مجموع، این آیین‌نامه با ترکیب الزام، مشوق و محدودیت، به دنبال سرعت‌دادن به نوسازی ناوگان و کاهش حضور وسایل نقلیه فرسوده در حمل‌ونقل کشور است.