پشت پرده خنده‌های ناخواسته؛ مغز چگونه ما را به خنده می‌اندازد؟
پژوهشگران کشف کردند که خنده انسان دو شبکه عصبی جداگانه دارد: یکی قدیمی و غریزی که با احساس شادی همراه است و دیگری جدیدتر و ارادی که برای ارتباط اجتماعی به کار می‌رود.
وبگاه مدیکال اکسپرس در گزارشی آورده است:
آخرین‌باری که نمی‌توانستید جلوی خنده‌تان را بگیرید، چه زمانی بود؟ شاید موقعیتی بود که اصلاً نباید می‌خندیدید. فاوستو کاروانا Fausto) Caruana)، پژوهشگر مؤسسه علوم اعصاب شورای ملی تحقیقات ایتالیا که درباره خنده در مغز مطالعه می‌کند، وقتی دوستش را در دادگاه خانواده همراهی می‌کرد، نمی‌توانست جلوی خنده‌اش را بگیرد و مجبور شد به سوی دستشویی فرار کند.
وی و همکارانش یافته‌هایشان در این زمینه را در مجله ترِندز این نوروسایِنسِز/ Trends in Neurosciences منتشر کرده‌اند.
نمونه مشهور دیگر، برایان جانستون (Brian Johnston) و جاناتان اَگنو (Jonathan Agnew)، گزارشگران کریکت (ورزشی تیمی و محبوب در بریتانیا)، بودند که در سال ۱۹۹۱ میلادی هنگام توصیف بازی، از شدت خنده نمی‌توانستند حرف بزنند؛ اما این اتفاق چگونه و چرا رخ می‌دهد؟
معمولاً خنده را با سرگرمی مرتبط می‌دانیم، اما بیشتر خنده‌ها به دلایل اجتماعی رخ می‌دهند؛ مثلاً اگر با کسی دیگر همراه باشید در مقایسه با وقتی که تنها هستید، ۳۰ برابر بیشتر احتمال دارد بخندید. بیشتر خنده‌ها در جریان گفتوگو رخ می‌دهند و می‌توانند سرایت‌پذیر باشند؛ یعنی از خنده دیگران خنده‌مان بگیرد. ما اغلب برای نشان‌دادن موافقت و درک، تحکیم دوستی و کاهش استرس می‌خندیم.
این خنده‌ها که طی گفتوگو و برای برقراری ارتباط با دیگران به‌کار می‌روند، به‌طور میانگین حدود شش‌بار در هر ۱۰ دقیقه رخ می‌دهند؛ کوتاه هستند، تن صدا در آن‌ها پایین‌تر است و به‌سرعت شروع و متوقف می‌شوند. این نوع خنده ارادی است و با خنده‌های مهارنشدنی (غریزی)، متفاوت‌اند. خنده‌های مهارنشدنی طولانی‌ترند، تن صدا در آن‌ها بالاتر است و شامل صداهای عجیب می‌شوند.
چرا مطالعه خنده دشوار است؟
فهم شبکه‌های مغزی زیربنای خنده دشوار است، زیرا افراد هنگام خنده، زیاد حرکت می‌کنند و این برای روش‌های تصویربرداری مغزی مشکل‌ساز است. همچنین برای افراد سخت است که در آزمایشگاه به طور طبیعی بخندند.
مشکل دیگر این است که به نظر می‌رسد مناطق مختلف مغز همگی با خنده مرتبط‌اند. کاروانا، با بخش جراحی صرع بیمارستان نیگاردا در میلان نیز همکاری می‌کند؛ در این بیمارستان، بیماران مبتلا به صرع مقاوم به دارو تحت تحریک الکتریکی مغز قرار می‌گیرند. تحریک الکتریکی بسیار دقیق است و از حرکت تأثیر نمی‌پذیرد.
معمولاً تحریک سیستم حرکتی باعث حرکت می‌شود، تحریک سیستم بینایی باعث توهم و تحریک سیستم شنوایی باعث شنیدن صدا می‌شود. اما پنج یا شش ناحیه در مغز وجود دارد که تحریک آن‌ها خنده بلند را در بیمار برمی‌انگیزد. دلیل این امر چیست؟
دو شبکه خنده در مغز
مرور همه مطالعات تحریک مغزی نشان می‌دهد نواحی مغزی که تحریک آن‌ها خنده ایجاد می‌کند، دو شبکه متفاوت را تشکیل می‌دهند. در یکی از این شبکه‌ها، تحریک مغزی به خنده‌ای بلند و مهارنشدنی همراه با احساسات خوشایند و شادی منجر شد. وقتی شبکه دیگر که در نواحی حرکتی مغز قرار دارد تحریک شد، خنده به اختلال گفتاری منجر شد و با هیچ‌یک از حالات عاطفی همراه نبود.
تفاوت‌های تکاملی
شبکه اول، همان شبکه‌ای است که انسان و سایر پستانداران برای تولید صدا از آن استفاده می‌کنند. فعال‌سازی این شبکه، زنجیره‌ای از واکنش‌های شیمیایی در مغز به‌راه می‌اندازد که سامانه‌های لذت و کاهش درد را درگیر می‌کند. این توضیح می‌دهد چرا این خنده احساس لذت می‌آورد و می‌تواند به‌طور موقت درد جسمی را کاهش دهد. از منظر تکاملی، این شبکه قدیمی‌تر است و بین انسان و سایر حیوانات تغییری نکرده است.
خنده‌های ارادی از بخشی از مغز می‌آیند که حرکات ارادی انسان، مانند بلند حرف زدن، را کنترل می‌کند. این خنده‌ها نقش اصلی در ارتباط هدفمند و تعامل اجتماعی دارند و توضیح می‌دهند چرا در گفتوگو، خنده مانند یک علامت نگارشی به کار می‌رود؛ مثلاً برای پایان دادن به یک جمله یا نشان دادن موافقت. این سیستم عصبی عمدتاً در انسان یافت می‌شود و با کارهای صوتی پیچیده مانند صحبت کردن و آواز خواندن مرتبط است.
علم خنده، جدی‌تر از آنچه فکر می‌کنید
عصب‌شناسان تاکنون بیشتر به مطالعه احساسات منفی مانند ترس و خشم پرداخته‌اند و شاید علم خنده در نگاه اول موضوع بی‌اهمیتی به نظر برسد؛ اما پژوهش روی خنده انسان به کلیدی برای درک طیف گسترده‌ای از پدیده‌ها تبدیل شده است؛ از منشأ مغز اجتماعی در پستانداران گرفته تا سازوکارهای پیوند و همدلی، تنظیم درد، زبان در گفتوگو و سرایت عاطفی.
