هشدارهای بدن در گرمای شدید؛ از تشنگی تا گرمازدگی

بدن انسان برای زنده ماندن فقط چند درجه با خطر فاصله دارد. اگر دمای مرکزی از محدوده طبیعی بالاتر برود، قلب تندتر می‌تپد، مغز دچار اختلال می‌شود و کلیه‌ها از کار می‌افتند. بدن پیش از تسلیم شدن، با تشنگی، سردرد، سرگیجه، ضعف، تعریق شدید یا قطع تعریق هشدار می‌دهد.

در روزهایی که دمای هوا در بسیاری از شهرهای ایران از ۴۰ درجه و در برخی مناطق از ۵۰ درجه سانتی‌گراد عبور کرده، گرما از یک احساس ناخوشایند به تهدیدی جدی برای سلامت تبدیل شده است. هر سال با شدت گرفتن موج گرما، مراجعات ناشی از کم‌آبی بدن، افت فشار خون و گرمازدگی افزایش می‌یابد. این سه وضعیت اغلب با هم اشتباه گرفته می‌شوند، اما از نظر علت، شدت، علائم و شیوه برخورد تفاوت کامل دارند.

کم‌آبی؛ اولین قربانی گرما

بدن برای ثابت نگه داشتن دما، با تعریق گرما را دفع می‌کند، اما اگر این تعریق با مصرف کافی مایعات جبران نشود، ذخایر آب و املاح بدن به سرعت کاهش می‌یابد. کم‌آبی معمولاً آرام و تدریجی آغاز می‌شود. تشنگی، خشکی دهان، کاهش حجم و تیره شدن رنگ ادرار، خستگی، سردرد و کاهش تمرکز از نخستین نشانه‌های آن هستند.

بسیاری منتظر احساس تشنگی می‌مانند، در حالی که به گفته متخصصان وقتی تشنگی ظاهر می‌شود، بدن تا حدی دچار کم‌آبی شده است.

افت فشار خون؛ وقتی مغز خون کافی نمی‌گیرد

گرمای شدید رگ‌های خونی را گشاد می‌کند و تعریق زیاد حجم خون را کاهش می‌دهد؛ نتیجه این دو عامل افت فشار خون است. افراد معمولاً سیاهی رفتن چشم، سرگیجه هنگام بلند شدن، ضعف، تهوع، رنگ‌پریدگی و گاهی غش را تجربه می‌کنند. سالمندان، بیماران قلبی، زنان باردار و مصرف‌کنندگان داروهای کاهنده فشار خون بیشتر در معرض این مشکل هستند.

در بسیاری از موارد استراحت در محیط خنک، بالا آوردن پاها و نوشیدن مایعات وضعیت را بهبود می‌دهد. اما اگر کاهش هوشیاری یا بیهوشی رخ دهد، باید فوراً به مراکز درمانی مراجعه کرد.

گرمازدگی؛ خطری جدی‌تر از خستگی

گرمازدگی شدیدترین نوع آسیب ناشی از گرما و یک وضعیت اورژانسی است. در این حالت سیستم تنظیم دمای بدن دیگر نمی‌تواند بدن را خنک کند و دمای مرکزی معمولاً به بیش از ۴۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد.

برخلاف تصور رایج، در گرمازدگی شدید ممکن است تعریق کاهش یابد یا کاملاً متوقف شود؛ هرچند هنگام فعالیت بدنی پوست ممکن است مرطوب بماند. مهم‌ترین نشانه، اختلال در وضعیت هوشیاری است. گیجی، اختلال در تکلم، رفتار غیرطبیعی یا پرخاشگری، سردرد شدید، تهوع و استفراغ، نبض تند، تنفس سریع، ضعف شدید، تشنج و بیهوشی از علائم هشداردهنده هستند.

پزشکان میان «خستگی ناشی از گرما» و «گرمازدگی» تفاوت قائل می‌شوند. در خستگی ناشی از گرما فرد معمولاً هوشیار است، تعریق فراوان دارد و با انتقال به محیط خنک، نوشیدن مایعات و استراحت بهبود می‌یابد. اما در گرمازدگی تغییر سطح هوشیاری، اختلال رفتاری یا بیهوشی دیده می‌شود و بیمار نیازمند انتقال فوری به اورژانس است.

چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟

گرما برای همه خطرناک است، اما برخی افراد آسیب‌پذیرترند. سالمندان، کودکان خردسال، زنان باردار، بیماران قلبی و ریوی، مبتلایان به دیابت، افراد چاق، کارگران فضای باز و ورزشکاران در معرض خطر بیشتری هستند.

همچنین افرادی که داروهای ضدافسردگی، آنتی‌هیستامین یا داروهای روان‌پزشکی مصرف می‌کنند، بیشتر در معرض گرمازدگی قرار دارند.

در مواجهه با گرمازدگی چه کنیم؟

اولین اقدام در مواجهه با گرمازدگی، تماس با اورژانس است؛ به‌ویژه اگر فرد علائم شدید داشته باشد. تا رسیدن نیروهای امدادی باید فرد را به سایه یا محیط خنک منتقل کرد، لباس‌های اضافی را درآورد و با آب خنک یا کمپرس سرد بدن را خنک کرد. کیسه یخ را نیز باید در محل‌های حساس مثل گردن، زیربغل و کشاله ران قرار داد.

اگر فرد هوشیار است، می‌توان به او جرعه‌جرعه آب یا محلول خوراکی حاوی الکترولیت داد. اما اگر بیهوش است یا سطح هوشیاری پایینی دارد، نباید آب یا مایعات خوراند؛ زیرا خطر خفگی وجود دارد.

چه زمانی فوراً با اورژانس تماس بگیریم؟

برخی علائم هشدارهای حیاتی بدن هستند و هرگونه تعلل می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری داشته باشد. اگر فردی دچار کاهش سطح هوشیاری، تشنج، تنگی نفس شدید یا درد قفسه سینه شد، یا پس از انتقال به محیط خنک همچنان علائم گرمازدگی را نشان داد، نباید زمان را برای درمان خانگی تلف کرد.

در این شرایط تماس فوری با اورژانس ۱۱۵، راه تضمین‌کننده دسترسی به مراقبت تخصصی در زمان طلایی است.

باورهای اشتباه درباره گرما

برخی باورهای رایج درباره گرما می‌توانند خطرناک باشند. احساس تشنگی شاخص کاملی برای نیاز بدن به آب نیست و به‌ویژه در سالمندان ممکن است دیر ظاهر شود. نوشیدن مایعات خنک مفید است، اما مایعات بسیار سرد ممکن است باعث ناراحتی معده شوند؛ درمان اصلی گرمازدگی، خنک‌سازی سریع بدن و دریافت مراقبت پزشکی است.

وجود یا نبود تعریق نیز معیار قطعی تشخیص گرمازدگی نیست. مهم‌ترین نشانه، افزایش دمای بدن همراه با اختلال هوشیاری و علائم عصبی است.

پیشگیری؛ ساده‌تر از درمان

متخصصان توصیه می‌کنند در روزهای بسیار گرم، فعالیت‌های سنگین به ساعات ابتدایی صبح یا پس از غروب منتقل شود. نوشیدن منظم آب حتی بدون احساس تشنگی، استفاده از لباس روشن و گشاد، پرهیز از ماندن طولانی در خودروهای خاموش و استفاده از کلاه و عینک آفتابی از راهکارهای مهم پیشگیری است. باید به سالمندان و کودکان توجه ویژه‌ای شود.

گرمای هوا شاید بخشی از تابستان باشد، اما گرمازدگی قرار نیست بخشی از آن باشد. بدن پیش از از پا افتادن بارها با سردرد، تشنگی، سرگیجه، ضعف و بی‌حالی هشدار می‌دهد. جدی گرفتن این هشدارها، گاهی تنها تفاوت میان یک استراحت کوتاه و یک اورژانس پزشکی است.