جلال شباهنگی؛ هنرمندی که با سادگیِ رنگ و فرم، منظره را بازتعریف کرد
جلال شباهنگی، هنرمند پیشرو و نقاش برجستهای بود که آثارش با تپههای انتزاعی، فضاهای خلوت و سطوح رنگی یکدست شناخته میشود. او با نگاهی شاعرانه به طبیعت، سبک منحصربهفردی در منظرهنگاری مدرن ایران خلق کرد که در آن سادگی و آرامش حرف اول را میزند.
نام جلال شباهنگی در دنیای هنر با بازنمایی طبیعت گره خورده است؛ اما نه صرفا بازتابی توصیفی از یک منظره، بلکه روایتی آرام و تأملبرانگیز که در آن عناصر محیطی به حداقل رسیده است. در آثار او، طبیعت گاهی از واقعیت فاصله میگیرد و با رنگهایی مانند قرمز، آبی و زرد بازآفرینی میشود.
بسیاری از آثار شباهنگی در واقع تداوم یک ایده واحد هستند. تصویری مشخص از تپههای کنار هم قرارگرفته با ساختار و فرمی مشخص که در هر اثر تنها واریاسونهای رنگی آنها تغییر میکند. جالب آنکه هر اثر با رنگهای متفاوت، توانسته است هویتی مستقل به خود اختصاص دهد و دنیای متفاوتی را برای مخاطب ترسیم کند.
کارنامه جلال شباهنگی را میتوان تلاشی مداوم برای رسیدن به نوعی بیان مینیمال و در عین حال شخصی در نقاشی دانست؛ بیانی که در آن، طبیعت از حالت بازنمایی صرف خارج میشود و به فضایی برای تجربه سکون و توازن بدل میشود.
در این مسیر، او توانست به یکی از چهرههای قابلتوجه در جریان نقاشی مدرن ایران تبدیل شود؛ هنرمندی که با کاستن از عناصر، به کیفیتی از تصویر رسید که بیش از هر چیز، بر حضور آرام و مداوم فرم و رنگ تاکید دارد.
مرتضی ممیز نقاشیهای جلال شباهنگی را بخش گمشدهای از نقاشی معاصر ایران میدانست، بخشی که «تماشاگر ایرانی را به آسانی همراه خود از دوران طبیعتسازی به فضا و ذهنیت مدرن امروز میکشاند، بدون آنکه تماشاگر طی چنین سفری احساس بیگانگی کند و در فضای مدرن امروز نقاشی دنیا معلق بماند.»
ممیز در بخشی از مقدمه کتاب «آیینهدار ماه»، نگاه شباهنگی به طبیعت را اینگونه توصیف کرده است: «نقاشیهای این مناظر ساده و خاکی مانند خود شباهنگی غرق در سکوت و انزوا، زیباترین لحظات سرزمینی را نشان میدهند که به آسانی باور میکنیم بخشی از سرزمین ایران هستند که ما فراموششان کردهایم و شباهنگی با نمایشگاههایی از کارهای خود دوباره آنها را در اذهان ما زنده میکند و به یادمان میآورد که هنرمند چیرهدستی با تکنیکی قوی و اجرایی بس ماهرانه در کنار ما، آرام و بی هیاهو و ادعا، شعرهای تصویری نابی را با رنگآمیزی سرشار و غنی اما فروتنانه میسرایند.»
شبانگاهی در کنار نقاشی، در حوزههایی چون طراحی گرافیک و کار با شیشه نیز فعالیت داشت. او از همان سالهای جوانی هنر را به صورت آکادمیک فراگرفت و در سال ۱۳۴۶، مدرک کارشناسیارشد طراحی و گرافیک خود را از دانشگاه سنخوزه کالیفرنیا، دریافت کرد. یک سال بعد، یعنی در سال ۱۳۴۷ به جمع هیأت علمی دانشکده هنرهای زیبای تهران پیوست و بیش از سه دهه بهعنوان استاد و دانشیار در دانشگاههای مختلف به تدریس پرداخت.
او نخستین نمایشگاه خود را در سال ۱۳۴۹ در دانشگاه برکلی آمریکا برگزار کرد و دومین نمایشگاهش را هم در سال ۱۳۵۱ در تالار قندریز در تهران، به نمایش گذاشت. بعد از آن آثارش در بالغ بر ۵۰ نمایشگاه انفرادی و گروهی در ایران و خارج از کشور، به نمایش گذاشته شدند.
شباهنگی توانست در بازار هنر نیز به ثبات برسد و از جایگاه مطلوبی برخوردار شود. تاکنون ۲۲ اثر از این هنرمند در حراجهای هنری به فروش گذاشته شده است که میانگین فروش آنها حدودا ۸ هزار دلار برآورد میشود.
جلال شباهنگی ۲۶ مرداد ۱۴۰۲ در سن ۸۸ سالگی درگذشت؛ هنرمندی که توانست نقشی ماندگار در تاریخ هنر معاصر ایران ایفا کند.
