کارکردهای تربیتی قرآن حزبی در آموزش دینی

آیا تاکنون به این فکر کرده‌اید که چرا قرآن را به ۳۰ جزء (و هر جزء به ۴ حزب) تقسیم کرده‌اند؟ این تقسیم‌بندی ساده، تنها به سهولت قرائت ختم نمی‌انجامد؛ بلکه ساختاری آموزشی و تربیتی نیز فراهم می‌کند. در واقع، شوق دسته‌جمعی قرائت قرآن که یکی از مصادیق آن به «قرآن حزبی» معروف است می‌تواند انس خانوادگی و اجتماعی با قرآن را افزایش دهد. برای مثال،  فروشگاه کتاب هادی معتبر در توضیحات خود اشاره می‌کند که «از قرآن ۶۰ حزبی می‌توان در همه مجالس مذهبی قرائت، آموزش و ختم قرآن به صورت گروهی استفاده نمود».

انواع قرآن حزبی و کاربردها

چند نوع قرآن جزء به جزء (حزبی) در بازار کتاب دینی وجود دارد که هر کدام شکل و کاربرد خاصی دارند. در ادامه با رایج‌ترین انواع قرآن حزبی آشنا می‌شویم:

قرآن حزبی سی‌پاره

قرآن سی‌پاره (هر جزء در یک جلد مجزا) یکی از قدیمی‌ترین و محبوب‌ترین نمونه‌هاست. این مدل معمولاً ۳۰ جلد دارد که هر جلد شامل یک جزء از قرآن است. معمولاً قرآن سی‌پاره را در بسته‌بندی جعبه‌ای نفیس می‌سازند. از این قرآن اغلب در مجالس خانگی یا ختم‌ قرآن برای اموات استفاده می‌شود؛ به ویژه در ماه مبارک رمضان یا مراسم سوگواری. افزون بر این، در برخی مواقع جلد سی‌ام قرآن سی‌پاره برای آموزش کودکان و نوجوانان در مساجد و خانه‌ها به کار می‌رود. یعنی خردسالان می‌توانند هر روز یا هفته‌ یک جزء را فرا بگیرند و به تدریج با سوره‌ها و داستان‌های قرآن آشنا شوند.

قرآن حزبی شصت‌پاره

قرآن شصت پاره ترکیبی از قرآن سی‌پاره و ۱۲۰ حزبی است. این نوع شامل ۶۰ جلد است که هر جلد در برگیرنده نیم جزء (دو حزب) قرآن می‌باشد. به این معنا که با خواندن تمام ۶۰ جلد، یک دوره کامل قرآن کریم ختم می‌شود. قرآن شصت‌پاره به دلیل حجم متعادلی که هر جلد دارد، مورد توجه بسیاری از دوستداران قرآن و قاریان است. معمولاً از قرآن شصت‌پاره در حسینیه‌ها، مساجد و حتی کلاس‌های آموزش قرآن استفاده می‌شود؛ زیرا جلدهای سبک‌تر آن برای ختم گروهی مناسب است. این مدل نیز در جعبه‌های شکیل عرضه می‌شود و می‌توان روی جلد هر جلد نوع خاصی از خط یا دعا چاپ کرد. به‌عنوان مثال، برخی موسسات امکان حک وقف‌نامه در صفحات ابتدایی هر جلد قرآن شصت‌پاره را فراهم کرده‌اند تا این مصحف به نام و نیت اموات وقف شود.

قرآن صد و بیست‌پاره

قرآن صد و بیست‌پاره (گاهی آن را «قرآن ۱۲۰ حزبی» نیز می‌نامند) دارای ۱۲۰ جلد است که در هر جلد یک حزب (نیم جزء) قرار دارد. این مدل به دلیل کوتاه بودن حجم هر جلد، امکان ختم سریع قرآن را مهیا می‌کند. مثلاً در یک جلسه خصوصی یا عمومی، افراد می‌توانند هرکدام تعدادی جلد را به‌صورت همزمان بخوانند تا کل قرآن زودتر خاتمه یابد. همین خصیصه باعث شده قرآن صد و بیست‌پاره در جلسات عزاداری و ختم گروهی بسیار محبوب باشد؛ هر جلد کم‌آیه، با زمان کمی تلاوت می‌شود و مشارکت خوانندگان را تسهیل می‌کند.

نقش قرآن حزبی در تربیت دینی

آموزش قرآن با روش حزب‌بندی، صرفاً تقسیم درس و حفظ نیست؛ بلکه گام به گام با تقویت انس و شناخت همراه است. وقتی کودکان و نوجوانان هر روز یا هفته‌ یک بخش کوچک از قرآن را می‌آموزند، ارتباط مداوم و تدریجی با آیات برقرار می‌شود. این استمرار در تلاوت، موجب تثبیت بیشتر مفاهیم و ارزش‌های قرآنی در ذهن می‌گردد. همچنین در قرآن حزبی فرصت بیشتری برای فهم معانی و تمرین صوت و لحن وجود دارد؛ زیرا حجم کمتری از آیات را در یک زمان می‌خوانند و فرصت سؤال و توضیح فراهم است.

از سوی دیگر، فضایی که قرآن حزبی ایجاد می‌کند، حالت دوست‌داشتنی خانوادگی و اجتماعی دارد. وقتی والدین در خانه یا مدرسان در مدرسه، هر کس بخشی از قرآن را تلاوت می‌کند، فرزندان به طور طبیعی تشویق می‌شوند. طبق پژوهش‌های تربیتی، محیط قرائت قرآن در خانواده اثری تربیتی قوی بر کودکان دارد. مثلاً نامناک در گزارشی می‌نویسد: «پدر و مادری که در خانه با صدای بلند قرآن می‌خوانند، اثر تربیتی در روح و جان فرزندانشان می‌گذارد و آنان را به قرآن علاقه‌مند می‌کنند». این یعنی تکرار نوای زیبای قرآن به صورت جمعی، کودکان را به فراگیری و پایبندی به آموزه‌های قرآنی ترغیب می‌کند.

علاوه بر این، شرکت در جلسات ختم قرآن حزبی به کودکان و بزرگ‌ترها انگیزه‌ی مشارکت جمعی می‌دهد. هر فرد با خواندن یک حزب، بخشی از ثواب ختم بزرگ‌تر را بر دوش می‌کشد و احساس می‌کند سهمی در این عبادت مهم دارد. به‌علاوه، کم‌تر شدن حجم هر تلاوت باعث می‌شود افراد خسته نشوند و تمایلشان به ادامه مسیر حفظ شود. بررسی یک همایش قرآنی نشان می‌دهد که تلاوت روزانه حتی یک صفحه از قرآن، «تاثیری غیر قابل انکار بر رشد تربیتی و معنوی افراد» دارد. این تحقیق بر این نکته تأکید می‌کند که انس منظم با قرآن – هر چند اندک – زمینه‌ساز تحول اخلاقی و ایمانی در جامعه است. به این ترتیب، قرائت قرآن به صورت حزب‌بندی علاوه بر تسهیل خواندن، ارتباط معنوی و تربیتی عمیقی را میان اعضای خانواده یا گروه قرآنی برقرار می‌کند.

ختم قرآن حزبی

یکی از صحنه‌های بارز کارکرد قرآنی حزب‌بندی، ختم گروهی قرآن است. در مراسم مذهبی، ختم‌های جمعی قرآن (حتی در گروه‌های مجازی) اهمیت ویژه‌ای دارند. در این روش، هر روز یا هر جلسه تعداد مشخصی از احزاب به افراد محول می‌شود تا با مشارکت همه، قرآن زودتر ختم شود. جالب آن که قواعد معمول ختم (مثلاً ماه رمضان) را نیز می‌توان با قرآن حزبی انجام داد. طبق یک منبع آموزشی، چون در قرآن حزبی هر جزء در جلد مستقلی چاپ شده، «خواندن و تقسیم بین افراد بسیار ساده‌تر می‌شود» و به همین دلیل «ختم قرآن حزبی در مراسم مذهبی، هیئت‌ها و مجالس ترحیم بسیار رایج است».

در ختم قرآنی حزبی، این امکان وجود دارد که خوانندگان نیت خاصی هم داشته باشند. مثلاً هر حزب را می‌توان به نیت یکی از حاضرین یا حتی درگذشتگان قرائت کرد. فروشگاه‌های انتشارات دینی گاهی خدمت ویژه‌ای ارائه می‌کنند تا قرآن حزبی را با وقف‌نامه اختصاصی چاپ کنند. به این صورت که وقف‌نامه‌ای در ابتدا یا صفحات مشخصی از هر جلد قرار می‌گیرد تا نشان دهد کل دوره به نیّت کسی (زنده یا اموات) تقدیم شده است. این عمل نه تنها موجب برکت و پاداش معنوی برای نیت‌دهنده و خواننده می‌شود، بلکه انگیزه‌ای مضاعف برای تکمیل ختم خواهد بود.

در مجموع، مزیت عمده ختم قرآن حزبی این است که سرعت ختم و مشارکت جمعی را افزایش می‌دهد. به طوری که هر شخص بخشی از قرآن را بخواند، همه جمع در ثواب کامل ختم شریک می‌شوند. این موضوع حتی تشویق‌کننده محیط آموزشی نیز هست، چرا که هر فرد می‌داند برای تمام شدن یک «دوره قرآنی» زمان زیادی صرف نمی‌شود و می‌تواند با کمترین وقفه، قرآن را به پایان برساند.