چه عواملی باعث بازگشت آفت دهان می‌شوند؟

گاهی درست زمانی که تصور می‌کنید از شر آفت دهان خلاص شده‌اید، زخم سفیدرنگ دیگری در گوشه لب یا داخل گونه ظاهر می‌شود. چند روز غذا خوردن سخت می‌شود، هنگام مسواک زدن احساس سوزش می‌کنید و حتی صحبت کردن هم می‌تواند دردناک باشد. اگر این اتفاق برایتان آشناست، احتمالاً با آفت دهان عودکننده مواجه هستید؛ مشکلی که در بعضی افراد چند بار در سال و در برخی دیگر با فاصله‌های کوتاه تکرار می‌شود.

آفت دهان یا زخم آفتی عودکننده، یکی از مشکلات نسبتاً شایع مخاط دهان است. این زخم‌ها معمولاً به شکل دایره‌ای یا بیضی، با مرکز سفید یا زرد و حاشیه‌ای قرمز دیده می‌شوند. داخل لب‌ها، سطح داخلی گونه، زیر زبان و گاهی لثه‌ها از محل‌های شایع بروز آن هستند.

برخلاف تبخال، آفت دهان معمولاً منشأ ویروسی ندارد و مسری نیست. با این حال، تکرار آن می‌تواند نشانه‌ای از وجود عوامل محرک یا حتی برخی مشکلات زمینه‌ای باشد.

۱. کمبود آهن و ویتامین‌ها؛ وقتی بدن مواد ضروری را کم دارد

یکی از دلایلی که می‌تواند با بازگشت مکرر آفت دهان ارتباط داشته باشد، کمبود برخی مواد مغذی است. مخاط دهان برای ترمیم طبیعی خود به دریافت کافی ویتامین‌ها و مواد معدنی نیاز دارد. اگر این نیاز تأمین نشود، احتمال بروز زخم‌های مکرر در برخی افراد افزایش پیدا می‌کند.

سه کمبود تغذیه‌ای که ارتباط شناخته‌شده‌تری با آفت عودکننده دارند عبارت‌اند از:

• کمبود آهن: آهن در انتقال اکسیژن و عملکرد طبیعی سلول‌ها نقش دارد. پایین بودن ذخایر آهن ممکن است با مشکلات مخاط دهان و زخم‌های مکرر همراه باشد.

• کمبود ویتامین B12: این ویتامین برای تولید سلول‌های خونی و عملکرد طبیعی سیستم عصبی ضروری است و کمبود آن می‌تواند با التهاب و زخم دهان ارتباط داشته باشد.

• کمبود فولات: فولات در تقسیم سلولی و بازسازی بافت‌ها نقش دارد و پایین بودن سطح آن ممکن است در بروز آفت‌های مکرر مؤثر باشد.

اگر آفت دهان مرتب تکرار می‌شود، پزشک ممکن است با توجه به شرایط فرد آزمایش شمارش سلول‌های خونی، آهن و فریتین، ویتامین B12 و فولات را درخواست کند. مصرف خودسرانه مکمل‌ها، بدون مشخص شدن نوع کمبود، راهکار مناسبی نیست.

۲. استرس و فشار روانی؛ دشمن پنهان سلامت دهان

شاید برایتان اتفاق افتاده باشد که در روزهای پرتنش کاری، هنگام امتحانات یا بعد از یک دوره بی‌خوابی، ناگهان با آفت دهان مواجه شوید. این ارتباط در بسیاری از افراد گزارش می‌شود و استرس یکی از عوامل احتمالی تحریک‌کننده زخم‌های آفتی است.

فشار روانی می‌تواند بر عملکرد سیستم ایمنی، کیفیت خواب و رفتارهای روزمره تأثیر بگذارد. برای مثال، بعضی افراد هنگام اضطراب بیشتر گونه یا لب خود را گاز می‌گیرند یا دندان‌هایشان را به هم فشار می‌دهند. این رفتارها ممکن است مخاط دهان را تحریک کنند.

برای کاهش این فشارها می‌توانید چند تغییر ساده را امتحان کنید:

• خواب منظم و کافی داشته باشید.

• فعالیت بدنی متناسب با شرایط خود را در برنامه روزانه قرار دهید.

• برای استراحت و کاهش تنش‌های روزمره زمان مشخصی اختصاص دهید.

• از عادت‌هایی مانند گاز گرفتن لب و گونه پرهیز کنید.

البته استرس تنها علت آفت نیست و نباید هر زخم تکرارشونده‌ای را صرفاً به فشار عصبی نسبت داد.

۳. آسیب‌های کوچک دهان؛ زخم‌هایی که از یک اشتباه ساده شروع می‌شوند

گاهی دلیل بازگشت آفت بسیار ساده‌تر از چیزی است که تصور می‌کنید. یک گاز گرفتن ناخواسته گونه، برخورد مسواک زبر با مخاط یا لبه تیز دندان می‌تواند به بافت ظریف داخل دهان آسیب بزند.

این آسیب‌ها در برخی افراد مستعد، ممکن است شروع‌کننده یک زخم آفتی باشند. حتی درمان‌های دندان‌پزشکی و استفاده از وسایل ارتودنسی نیز گاهی مخاط دهان را تحریک می‌کنند.

برای کاهش احتمال آسیب:

• از مسواک نرم استفاده کنید.

• هنگام مسواک زدن فشار زیادی به لثه و داخل گونه وارد نکنید.

• اگر دندان شکسته یا لبه تیزی در دهان دارید، برای اصلاح آن به دندان‌پزشک مراجعه کنید.

• در صورت استفاده از ارتودنسی، درباره روش محافظت از قسمت‌های تحریک‌کننده مخاط دهان با متخصص مشورت کنید.

۴. غذاهای محرک و تغییرات هورمونی؛ چرا آفت در بعضی روزها بیشتر می‌شود؟

برخی افراد متوجه می‌شوند که بعد از مصرف خوراکی‌های خاص، احتمال بروز آفت در آن‌ها بیشتر می‌شود. غذاهای اسیدی، تند و بعضی خوراکی‌های سخت ممکن است مخاط دهان را تحریک کنند؛ البته همه این مواد در تمام افراد باعث ایجاد آفت نمی‌شوند.

مواد غذایی که بهتر است در صورت مشاهده ارتباط با بروز آفت، مصرف آن‌ها را زیر نظر بگیرید عبارت‌اند از:

• مرکبات و آب‌لیمو

• گوجه‌فرنگی و خوراکی‌های اسیدی

• فلفل و غذاهای بسیار تند

• چیپس و خوراکی‌های سخت و لبه‌دار

• خوراکی‌هایی که شخص به آن‌ها حساسیت یا عدم تحمل دارد

از سوی دیگر، برخی افراد به‌ویژه زنان، تغییر دفعات بروز آفت را در دوره‌های خاص چرخه قاعدگی گزارش می‌کنند. تغییرات هورمونی ممکن است در بعضی افراد بر حساسیت مخاط دهان اثر بگذارد، هرچند این ارتباط در همه افراد یکسان نیست.

۵. بیماری‌های زمینه‌ای؛ چه زمانی آفت دهان فقط یک زخم ساده نیست؟

بیشتر آفت‌های دهان بدون ارتباط با بیماری جدی ایجاد می‌شوند؛ اما اگر زخم‌ها مرتب تکرار شوند، شدید باشند یا همراه با علائم دیگری ظاهر شوند، بررسی پزشکی اهمیت پیدا می‌کند.

برخی بیماری‌ها و شرایطی که ممکن است با زخم‌های مکرر دهان ارتباط داشته باشند عبارت‌اند از:

• بیماری سلیاک: واکنش ایمنی بدن به گلوتن می‌تواند به روده کوچک آسیب بزند و جذب مواد مغذی را مختل کند. آفت دهان در برخی مبتلایان دیده می‌شود.

• بیماری‌های التهابی روده: بیماری کرون و کولیت اولسراتیو ممکن است علاوه بر دستگاه گوارش، با علائم دهانی نیز همراه باشند.

• اختلالات خونی و کم‌خونی: بعضی مشکلات خونی و کمبودهای تغذیه‌ای می‌توانند احتمال زخم‌های دهانی را افزایش دهند.

• اختلالات سیستم ایمنی: برخی بیماری‌های التهابی و خودایمنی ممکن است با زخم‌های دهانی همراه باشند.

اگر آفت با اسهال طولانی‌مدت، درد شکم، کاهش وزن بدون دلیل، تب یا زخم‌های نواحی دیگر بدن همراه است، بهتر است موضوع را به تأخیر نیندازید و برای بررسی دقیق به پزشک مراجعه کنید.

۶. چگونه درد آفت دهان را کاهش دهیم و از بازگشت آن جلوگیری کنیم؟

هیچ راهکار واحدی برای پیشگیری از تمام آفت‌های دهان وجود ندارد؛ اما شناسایی محرک‌ها و مراقبت صحیح از مخاط دهان می‌تواند دفعات بروز و شدت ناراحتی را در برخی افراد کاهش دهد.

برای مراقبت بهتر، این نکات را در برنامه روزانه خود قرار دهید:

1. از مسواک نرم استفاده کنید و بهداشت دهان را به‌طور منظم رعایت کنید.

2. هنگام وجود زخم، غذاهای تند، ترش، اسیدی و بسیار داغ را کنار بگذارید.

3. آب کافی بنوشید و از خشک شدن دهان جلوگیری کنید.

4. شست‌وشوی دهان با آب‌نمک رقیق ممکن است به کاهش ناراحتی کمک کند؛ محلول را پس از شست‌وشو بیرون بریزید.

5. از خمیردندان‌های ملایم استفاده کنید. در برخی افراد، خمیردندان‌های فاقد سدیم لوریل سولفات ممکن است به کاهش دفعات آفت کمک کنند.

6. اگر درد شدید است، پزشک یا دندان‌پزشک می‌تواند داروهای موضعی مناسب، از جمله داروهای ضدالتهاب یا کورتونی را تجویز کند.

نکته مهم این است که درمان آفت با شناسایی علت زمینه‌ای تفاوت دارد. برای مثال، اگر علت تکرار زخم‌ها کمبود آهن یا ویتامین B12 باشد، تنها استفاده از داروی موضعی مشکل اصلی را برطرف نمی‌کند.

۷. چه زمانی آفت دهان خطرناک است و باید به پزشک مراجعه کرد؟

آفت‌های معمولی اغلب طی یک تا دو هفته بهبود پیدا می‌کنند. با این حال، بعضی زخم‌ها نیازمند بررسی دقیق‌تر هستند؛ به‌خصوص اگر مدت طولانی باقی بمانند یا با علائم غیرمعمول همراه شوند.

در شرایط زیر بهتر است به پزشک یا دندان‌پزشک مراجعه کنید:

• زخم دهان بیشتر از دو هفته باقی مانده یا بهبود پیدا نمی‌کند.

• آفت‌ها بسیار بزرگ، عمیق یا دردناک هستند.

• زخم‌ها با فاصله‌های کوتاه و به شکل مکرر بازمی‌گردند.

• خوردن و آشامیدن به دلیل درد با مشکل جدی مواجه شده است.

• همراه با زخم دهان، تب، کاهش وزن یا مشکلات گوارشی وجود دارد.

• زخم در نواحی غیرمعمول ظاهر شده یا با سفتی و خونریزی همراه است.

زخم دهانی که بهبود نمی‌یابد، لزوماً آفت نیست و باید از نظر سایر بیماری‌های مخاط دهان، از جمله ضایعات پیش‌سرطانی و سرطان دهان، بررسی شود.

آفت دهان را جدی بگیرید، اما نترسید! تکرار این زخم‌ها همیشه نشانه بیماری خطرناک نیست؛ با این حال، نادیده گرفتن زخم‌های ماندگار و عودکننده هم تصمیم درستی نیست. گاهی یک آزمایش ساده برای شناسایی کمبودهای تغذیه‌ای یا بررسی یک بیماری زمینه‌ای می‌تواند مسیر درمان را تغییر دهد. مهم‌تر از همه، به جای درمان موقت زخم، باید علت بازگشت آن را پیدا کرد.