ابهام در اقدام احتمالی دیپلماتیک یا نظامی/ با رد پیشنهاد تهران توسط ترامپ، پنجره دیپلماسی بسته می‌شود؟

جمهوری اسلامی ایران از طریق میانجی‌گری پاکستان به پیشنهاد ایالات متحد برای پایان دادن به جنگ پاسخ داده است.

«کاملاً ناپذیرفتنی»

به نوشته خبرگزاری الجزیره، رسانه‌های ایران روز یکشنبه گزارش دادند که بر اساس طرح پیشنهادی ایران، مرحله نخست مذاکرات بر پایان دادن به خصومت‌ها و همچنین تضمین «امنیت دریانوردی» در خلیج فارس و تنگه هرمز متمرکز خواهد بود.

یک منبع رسمی ایرانی به الجزیره گفت: «پاسخ ما بر پایان جنگ در سرتاسر منطقه، به‌ویژه در لبنان و حل اختلافات با واشینگتن متمرکز است». این منبع افزود که پاسخ ایران همچنین شامل «مذاکرات درباره تنگه هرمز، برنامه هسته‌ای و لغو تحریم‌ها» بوده است. این منبع اضافه کرد که پاسخ تهران «واقع‌بینانه و مثبت» بوده و گفت: «پاسخ مثبت واشینگتن به پاسخ ما، مذاکرات را به‌سرعت پیش خواهد برد. اکنون انتخاب با واشینگتن است.»

بااین‌حال، دونالد ترامپ، شامگاه یکشنبه در نخستین واکنش خود به این تحول، ایران را به «بازی کردن» متهم کرد. ترامپ در شبکه اجتماعی تروث سوشال ادعا کرد: «ایران ۴۷ سال است که با ایالات متحد و بقیه جهان بازی کرده است. آن‌ها دیگر نخواهند خندید!» دو ساعت بعد، او در همان پلتفرم نوشت: «من همین حالا پاسخِ به‌اصطلاح "نمایندگان" ایران را خواندم. از آن خوشم نیامد — کاملاً ناپذیرفتنی!»

واشینگتن اوایل این هفته یک پیشنهاد ۱۴ بندی برای تهران ارسال کرده بود. بر اساس شرایط آن، ایران باید موافقت کند که برنامه هسته‌ای خود را توسعه ندهد و دست‌کم به مدت ۱۲ سال تمامی غنی‌سازی اورانیوم را متوقف کند. همچنین از ایران خواسته شده بود که اندوخته تخمینی ۴۴۰ کیلوگرمی اورانیوم با غنای ۶۰ درصد خود را تحویل دهد. در برابر، آمریکا به‌تدریج تحریم‌ها را لغو می‌کرد، میلیاردها دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد می‌ساخت و محاصره دریایی بنادر ایران را متوقف می‌کرد.

محاصره درهرمز

ایالات متحد و ایران طی هفته گذشته در تنگه هرمز تبادل آتش داشته‌اند؛ بااین‌حال هیچ‌یک از دو کشور از فروپاشی آتش‌بس برقرارشده از ۸ آوریل خبر نداده‌اند. ترامپ ادعا می‌کند که ایران «از نظر مالی در حال فروپاشی» است و به دلیل محاصره دریایی بنادر ایران به‌دست واشینگتن، که از ۱۳ آوریل آغاز شد، روزانه میلیون‌ها دلار زیان می‌بیند.

تحلیل‌گران می‌گویند که با وجود آسیب‌های ناشی از این محاصره، ایران از اراده اقتصادی و سیاسی لازم برای تحمل آن برخوردار است. روز پنج‌شنبه محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و مذاکره‌کننده ارشد در گفت‌وگوهای آتش‌بس، گفت که آتش‌بس کامل تنها در صورتی می‌تواند عملی شود که محاصره دریایی آمریکا برداشته شود. ایران در واکنش به اقدامات آمریکا، تنگه هرمز را به روی تمامی کشتی‌های خارجی بست و چندین کشتی با پرچم خارجی را توقیف کرد. پیش‌تر، ایران اجازه عبور برخی کشتی‌های «دوست» را داده بود.

مخاطرات بسیار بالا

کمال حیدر، خبرنگار الجزیره در اسلام‌آباد، گفت پاکستان در تلاش است ایران را به «رسیدن به یک موضع میانه» در مذاکرات ترغیب کند. به گفته حیدر: «جزئیات پیشنهاد ایرانی‌ها مشخص نیست. این یک دیپلماسی حساس است.» او افزود: «کشورهای دیگر، از جمله قطر، سعودی، ترکیه و چین، در تماس نزدیک با ایرانی‌ها و وزیر خارجه آن‌ها [درباره تلاش‌های میانجی‌گرانه] بوده‌اند.» حیدر افزود که برای پذیرش توافق نوعی احساس فوریت وجود دارد، زیرا ادامه محاصره هرمز تأثیر بحرانی بر اقتصاد جهانی، به‌ویژه پاکستان، گذاشته است. او گفت: «مخاطرات بسیار بالاست: پاکستان نیز از نظر اقتصادی آسیب می‌بیند. قیمت سوخت سر به فلک کشیده است.» او ادامه داد: «پاکستان روابط خوبی با ایران دارد و همچنین نزد دولت ترامپ در موقعیت مطلوبی قرار گرفته است، بنابراین احتمال نوعی گشایش وجود دارد. چند روز آینده حیاتی خواهد بود و بستگی به این دارد که آمریکا تا چه اندازه به پاسخ ایران واکنش مثبتی نشان دهد.»

عباس اصلانی، پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه، گفت آخرین پاسخ ایران به پیشنهاد آمریکا یک پاسخ «بله یا خیر» نیست، بلکه روشن‌سازی دیدگاه‌های ایران درباره متن پیشنهادی آمریکا است. اصلانی به الجزیره گفت: «اگر بتوانند در مرحله اولیه به نوعی توافق صلح برسند، این می‌تواند فضای مثبتی ایجاد کند و تا حدی اقدامی برای اعتمادسازی باشد.» او افزود: «اما اگر آمریکا بخواهد بر خواسته‌های خود، مانند صادرات اورانیوم با غنای بالای ایران به آمریکا یا تعلیق بلندمدت غنی‌سازی، پافشاری کند، فکر می‌کنم این مسئله می‌تواند هرگونه توافقی را ناممکن سازد.»

پایان جنگ «در تمامی جبهه‌ها»

در همین رابطه به نوشته خبرگزاری رویترز، چند روز پس از آنکه آمریکا پیشنهادی را با هدف ازسرگیری مذاکرات مطرح کرد، ایران روز یکشنبه پاسخی منتشر کرد که بر پایان دادن به جنگ در تمامی جبهه‌ها، به‌ویژه در لبنان - جایی که اسرائیل، یعنی متحد آمریکا، با نیروهای حزب‌الله مورد حمایت ایران می‌جنگد - متمرکز بود.

تلویزیون دولتی ایران اعلام کرد که تهران همچنین درخواست غرامت بابت خسارات جنگ را مطرح کرده و بر حاکمیت ایران بر تنگه هرمز تأکید کرده است. خبرگزاری نیمه‌رسمی تسنیم نیز گزارش داد که ایران از آمریکا خواسته است محاصره دریایی را پایان دهد، تضمین کند حملات بیشتری انجام نخواهد شد، تحریم‌ها را لغو کند و ممنوعیت فروش نفت ایران از سوی آمریکا را خاتمه دهد.

ترامپ ظرف چند ساعت، پیشنهاد ایران را در شبکه‌های اجتماعی رد کرد. آمریکا پیشنهاد کرده بود که ابتدا درگیری‌ها پایان یابد و سپس مذاکرات درباره مسائل مناقشه‌برانگیزتر، از جمله برنامه هسته‌ای ایران، آغاز شود.

قیمت نفت روز دوشنبه بیش از ۴ دلار در هر بشکه افزایش یافت؛ زیرا تداوم بن‌بست باعث شده تنگه باریک هرمز تا حد زیادی بسته بماند. پیش از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، یک‌پنجم جریان نفت و گاز طبیعی مایع جهان از این آبراه عبور می‌کرد و اکنون این منطقه به یکی از مهم‌ترین نقاط فشار در جنگ تبدیل شده است. به گفته پریانکا ساچدوا، تحلیلگر ارشد بازار در شرکت فیلیپ نوا: «بازار نفت همچنان مانند ماشینی عمل می‌کند که با تیترهای ژئوپولیتیکی معامله می‌شود؛ به‌طوری که قیمت‌ها با هر اظهارنظر، رد پیشنهاد یا هشدار از سوی واشینگتن و تهران به‌شدت نوسان می‌کند.»

عبور سه نفتکش از تنگه در روزهای اخیر

اگرچه رفت‌وآمد در تنگه هرمز در مقایسه با پیش از جنگ بسیار کاهش یافته است، اما داده‌های کپلر و LSEG نشان می‌دهند که سه نفتکش حامل نفت خام هفته گذشته از این آبراه خارج شدند؛ درحالی‌که ردیاب‌های خود را برای جلوگیری از حمله ایران خاموش کرده بودند.

نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند که این جنگ در میان رأی‌دهندگان آمریکایی محبوب نیست، زیرا آن‌ها با افزایش شدید قیمت بنزین، کمتر از شش ماه پیش از انتخابات سراسری که تعیین خواهد کرد حزب جمهوری‌خواه ترامپ کنترل کنگره را حفظ می‌کند یا نه، روبه‌رو هستند. آمریکا همچنین حمایت بین‌المللی اندکی به دست آورده است؛ به‌طوری که متحدان ناتو درخواست‌ها برای اعزام کشتی جهت بازگشایی تنگه هرمز را بدون دستیابی به توافق کامل صلح و مأموریتی با مجوز بین‌المللی رد کرده‌اند.

ابهام در اقدام احتمالی دیپلماتیک یا نظامی

انتظار می‌رود ترامپ روز چهارشنبه وارد پکن شود. با افزایش فشارها برای پایان دادن به جنگ و بحران انرژی جهانی ناشی از آن، ایران یکی از محورهای گفت‌وگوی ترامپ و شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، خواهد بود. ترامپ بر چین فشار آورده تا از نفوذ خود برای واداشتن تهران به توافق با واشینگتن استفاده کند. 

ترامپ در پاسخ به این پرسش که آیا عملیات نظامی علیه ایران پایان یافته است یا نه، در اظهاراتی که روز یکشنبه پخش شد، ادعا کرد: «آن‌ها شکست خورده‌اند، اما این به آن معنا نیست که کارشان تمام شده است.» بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، هم گفت جنگ هنوز پایان نیافته زیرا «کارهای بیشتری باید انجام شوند؛» از جمله خارج کردن اورانیوم غنی‌شده از ایران، برچیدن سایت‌های غنی‌سازی و رسیدگی به نیروهای نیابتی ایران و توانایی‌های موشکی بالستیک آن. نتانیاهو در مصاحبه‌ای با برنامه «۶۰ دقیقه» شبکه سی‌بی‌اس که روز یکشنبه پخش شد، گفت بهترین راه برای خارج کردن اورانیوم غنی‌شده، دیپلماسی است؛ اما او استفاده از زور برای این کار را نیز رد نکرد.