بحران در بازار دیجیتال؛ پرواز قیمت موبایل و لپتاپ با جهش نرخ ارز
اختلال در واردات و جهش ارز باعث گرانی و کمبود شدید در بازار موبایل و لپتاپ شد. عرضه رسمی کاهش یافته است.
کمبود کالا، جهش قیمت، اختلال مسیر واردات و نامعلوم بودن جایگزینهای تأمین، بازار دیجیتال و سختافزار ایران را به یکی از پرتنشترین بازارهای پساجنگ تبدیل کرده است. در بازار موبایل، لپتاپ و قطعات کامپیوتری، دیگر کمتر فروشندهای حاضر است با اطمینان قیمت بدهد. جمله تکراری این روزها این است: «قیمت برای امروز است.»
بازار دیجیتال ایران پیش از جنگ هم بازار آرامی نبود. تحریم، محدودیت تخصیص ارز، تغییر تعرفهها، ممنوعیتها و آزادسازیهای مقطعی واردات، سالهاست این بازار را شکننده کرده بود. اما جنگ، این شکنندگی را از سطح «گرانی» به سطح «اختلال در دسترسی» رساند.
اکنون مسئله فقط این نیست که یک لپتاپ گران شده؛ مسئله این است که همان لپتاپ، با کانفیگ مشخص، ممکن است هفته بعد اصلاً در بازار پیدا نشود یا اگر پیدا شود، با قیمتی عرضه شود که خریدار را از تصمیم خرید منصرف کند.
بخش مهمی از بازار کالای دیجیتال ایران، بهویژه در لپتاپ و قطعات، سالها از مسیر امارات و دبی تغذیه شده است. طبق آمارهای گمرک، حدود ۶۰۰ هزار دستگاه لپتاپ به ارزش تقریبی ۲۶۰ میلیون دلار وارد کشور شده و بخش بسیار بزرگی از این واردات از مسیر امارات انجام شده است.
این وابستگی فقط به لپتاپ محدود نیست. طبق اعلامهای گمرکی درباره تجارت خارجی سال ۱۴۰۳، امارات در کنار چین و ترکیه، در میان اصلیترین شرکای وارداتی ایران قرار داشته و صادرات کالا از امارات به ایران حدود ۱۹.۱ میلیارد دلار اعلام شده است. این عدد نشان میدهد هر اختلالی در مسیر امارات، فقط یک اختلال لجستیکی نیست؛ میتواند بهسرعت به شوک عرضه در بازار داخلی تبدیل شود.
بازار دیجیتال ایران فقط به نرخ ارز حساس نیست؛ به مسیر هم حساس است. وقتی مسیر دبی، حملونقل هوایی، ترخیص، ثبت سفارش، تخصیص ارز یا ریسک انتقال کالا مختل میشود، بازار داخلی سریع واکنش نشان میدهد. واکنش هم معمولاً از سه مسیر اتفاق میافتد: «کاهش عرضه رسمی، افزایش قیمت موجودیهای قبلی و رشد بازار غیررسمی.»
در بازار موبایل، نشانههای بحران زودتر دیده شد. واردات تجاری تلفن همراه در سال ۱۴۰۴ حدود ۸.۴ میلیون دستگاه به ارزش حدود ۱.۶ میلیارد دلار بوده؛ در حالیکه در سال ۱۴۰۳، واردات تجاری موبایل حدود ۱۱.۴ میلیون دستگاه به ارزش نزدیک به ۲.۴۸ میلیارد دلار اعلام شده بود. این یعنی بازار موبایل فقط با افزایش قیمت روبهرو نیست؛ حجم رسمی ورود کالا نیز کاهش یافته است.
همزمان، فشار ارزی هم به بازار منتقل شده است. حواله دلار در اردیبهشت ۱۴۰۵ برای نخستین بار وارد کانال ۱۴۸ هزار تومان شد و حواله درهم امارات نیز به محدوده بیش از ۴۰ هزار تومان رسید.
در چنین فضایی، قیمت موبایل از توان خرید بخش بزرگی از خانوارها فاصله گرفته است. گوشیهای پرچمدار اپل به ارقامی چندصد میلیونی گاه تا ۵۰۰ میلیون تومان رسیدهاند. حتی گوشیهای میانرده نیز دیگر برای طبقه متوسط، خرید آسان و فوری نیستند. بازار موبایل به نقطهای رسیده که خریدار دیگر الزاماً دنبال مدل بهتر نیست؛ دنبال مدلی است که بتواند بخرد.
در رصد بازار اردیبهشت ۱۴۰۵، کف قیمت لپتاپهای اقتصادی و دانشجویی به محدودهای رسیده که دیگر نمیتوان آن را «اقتصادی» نامید. مدلهایی با رم پایین، پردازنده معمولی و حافظه محدود، در بسیاری از فروشگاهها بالای ۴۰ میلیون تومان قیمتگذاری میشوند. لپتاپهای میانرده کاری نیز به محدودههای بالاتر از ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان رسیدهاند.
بحران فقط در کالاهای نهایی نیست. در بازار سختافزار، قطعات اصلی کامپیوتر با شدت بیشتری دچار جهش قیمت شدهاند. کارتهای گرافیک، حافظههای SSD، مادربردها، پاورها، مانیتورها و تجهیزات شبکه همگی از جهش قیمت متأثر شدهاند.
گرانی قطعات فقط مشکل گیمرها یا کاربران حرفهای نیست. وقتی SSD، رم، پاور، مادربرد، شارژر اصلی و قطعات تعمیرات کمیاب یا گران میشوند، چرخه نگهداری و تعمیر تجهیزات دیجیتال هم مختل میشود. در اقتصادی که توان خرید دستگاه نو کاهش یافته، تعمیر باید جایگزین خرید شود؛ اما وقتی قطعه تعمیر هم کمیاب و گران است، همین مسیر جایگزین نیز مسدود میشود.
بازگشت بازار به وضعیت قبل از جنگ، دستکم در کوتاهمدت، بعید به نظر میرسد. دلیل اول، نرخ ارز است. دلیل دوم، هزینه حمل، بیمه و انتقال پول. دلیل سوم، بیاعتمادی فعالان بازار و دلیل چهارم، تغییر رفتار مصرفکننده است.
