خصب؛ بندر کلیدی عمان و نقش آن در تجارت دریایی تنگه هرمز

به گزارش فرتاک نیوز؛ خصب (Khasab) شهری بندری در شمال عمان و مرکز استان مسندم است. این شهر در شبه جزیره مسندم، در ساحل تنگه هرمز و نزدیک مرز امارات متحده عربی واقع شده است. خصب به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه‌اش، بخشی از عمان است که به‌واسطه خاک امارات از دیگر مناطق جدا افتاده و ارتباطات زمینی‌اش بیشتر با امارات است.

خصب نه تنها در ارتباطات دریایی عمان و تجارت با بازارهای پیرامونی اهمیت دارد، بلکه یکی از مقاصد گردشگری دریایی منطقه نیز محسوب می‌شود. برای درک دقیق جایگاه خصب، باید تفاوت میان اهمیت جهانی تنگه هرمز و فعالیت‌های خود بندر خصب را در نظر گرفت.

خصب دقیقاً در کجا قرار دارد؟

خصب که در انگلیسی Khasab نامیده می‌شود، در شبه جزیره مسندم واقع شده و بخشی شمالی و جدا افتاده از خاک عمان است. این منطقه به دلیل نزدیکی به امارات متحده عربی، اهمیت خاصی دارد. در سوی دیگر آب‌های تنگه هرمز، سواحل و جزایر جنوبی ایران قرار دارند. این موقعیت، مسندم را به نقطه‌ای کلیدی در ارتباط میان خلیج فارس، دریای عمان و مسیرهای دریایی اقیانوس هند تبدیل کرده است.

اطلاعات جغرافیایی و کارکردهای اصلی در منابع رسمی عمان تشریح شده‌اند.

تاریخچه خصب

تاریخ خصب با دریانوردی، تجارت خلیج فارس و رقابت بر سر تنگه هرمز در ارتباط است. این شهر که امروزه مرکز استان مسندم عمان محسوب می‌شود، در گذشته یکی از پایگاه‌های مهم دریایی بوده است. با این حال، تاریخ دقیق تأسیس آن مشخص نیست و نباید زمان ساخت قلعه‌اش را به‌عنوان تاریخ پیدایش خصب در نظر گرفت.

خصب پیش از حضور پرتغالی‌ها

خصب پیش از تبدیل شدن به پایگاه نظامی پرتغالی‌ها، در شبکه بنادر وابسته به پادشاهی هرمز قرار داشت. این پادشاهی بر بخش‌هایی از تجارت دو سوی خلیج فارس نفوذ داشت و ارتباط بنادر آن بر پایه مسیرهای دریایی شکل گرفته بود.

بر اساس پژوهش‌های پایگاه «میراث با تأثیر پرتغالی» یا HPIP، پس از تسلط پرتغال بر هرمز در ۱۵۱۵ میلادی، خصب نیز مانند دیگر بنادر تابع این پادشاهی، خراج‌گزار تاج و تخت پرتغال شد. این وابستگی به معنای استقرار دائمی و گسترده نیروهای پرتغالی در همان سال نبود.

سده هفدهم؛ تبدیل خصب به پایگاهی راهبردی

با پایان تسلط پرتغالی‌ها بر هرمز در ۱۶۲۲ میلادی، نیاز به پایگاه‌های جایگزین برای آنان افزایش یافت. خصب، در ساحل مقابل و نزدیک مسیرهای تنگه، به یکی از این نقاط تبدیل شد. طبق روایت HPIP، نیروهای ایرانی در فوریه ۱۶۲۳ خصب را تصرف کردند و در ۱۶۲۴ دوباره به دست پرتغالی‌ها افتاد. این دوره نشان‌دهنده رقابت میان ایران، پرتغال و قدرت‌های ساحلی عمان است.

قلعه خصب چه زمانی ساخته شد؟

قلعه خصب مهم‌ترین یادگار تاریخی شهر است، اما تاریخ دقیق ساخت آن مشخص نیست. منابع در مورد سازنده اولیه و مراحل ساخت و بازسازی روایت‌های یکسانی ندارند. پژوهش HPIP می‌گوید زمانی که پرتغالی‌ها در سال ۱۶۲۴ به خصب بازگشتند، استحکامات موجود را متروک یافتند و برای مرمت و تقویت آن اقدام کردند.

پایان حضور پرتغالی‌ها

قدرت‌گیری حکومت یعاربه در عمان، به عقب‌نشینی تدریجی پرتغال از پایگاه‌های ساحلی انجامید. تصرف مسقط توسط نیروهای عمانی در ۱۶۵۰ میلادی نقطه عطف این روند بود. با این حال، حضور پرتغالی‌ها در خصب تا ۱۶۵۶ میلادی ادامه یافت و پس از آن پایگاه آنان تخلیه شد.

خصب در دوره حکومت‌های عمانی

قلعه پس از پایان نقش پرتغالی‌ها نیز اهمیت خود را حفظ کرد. در دوره‌های بعد، از آن برای اقامت والی، استقرار سربازان و اداره امور محلی استفاده می‌شد.

قرن نوزدهم؛ توجه بریتانیا و ماجرای جزیره تلگراف

در قرن نوزدهم، مسندم برای بریتانیا از نظر دریایی و ارتباطی اهمیت پیدا کرد. بر اساس اسناد معرفی شده، لنگرگاه عمیق خلیج خصب به‌قدری مورد توجه بود که نماینده سیاسی بریتانیا در خلیج فارس، پیشنهاد انتقال پایگاه ناوگان به آن را مطرح کرد.

یکی دیگر از یادگارهای این دوره، جزیره تلگراف در آبراهه‌های نزدیک خصب است. در ۱۷ نوامبر ۱۸۶۴ توافقی برای ایجاد ایستگاه تلگراف در این جزیره امضا شد.

از بندر تاریخی تا مرکز گردشگری و تجارت منطقه‌ای

در دوره معاصر، خصب جایگاه اداری خود را حفظ کرده و بندر آن در تجارت منطقه‌ای و پذیرش کشتی‌های گردشگری نقش دارد. توسعه بندر با هدف پشتیبانی از اقتصاد محلی و گسترش فعالیت‌های تجاری و گردشگری انجام می‌شود.

چرا موقعیت خصب اهمیت دارد؟

اهمیت خصب به نزدیکی آن به تنگه هرمز برمی‌گردد؛ آبراهی که خلیج فارس را به دریای عمان متصل می‌کند. کشتی‌های بسیاری برای جابه‌جایی انرژی و کالا از این مسیر عبور می‌کنند. آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۵ به‌طور متوسط روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام از تنگه هرمز حمل خواهد شد.

بندر خصب چه امکاناتی دارد؟

بندر خصب یک بندر تجاری و گردشگری است. بر اساس اطلاعات منتشر شده، این بندر دارای اسکله تجاری به طول ۳۰۰ متر و عمق کانال ورودی ۱۰٫۵ متر است.

نقش خصب در حمل‌ونقل دریایی و تجارت

۱. تأمین نیازهای مسندم و پشتیبانی از اقتصاد محلی

جدایی زمینی مسندم از بخش اصلی عمان باعث می‌شود ارتباطات دریایی برای این استان ارزش ویژه‌ای داشته باشد.

۲. تجارت دریایی با ایران و بازارهای پیرامونی

نزدیکی خصب به سواحل جنوبی ایران، به آن در مبادلات دو سوی آب مزیت جغرافیایی می‌دهد.

۳. اتصال دریایی مسندم به بخش اصلی عمان

بندر خصب در شبکه حمل مسافر و خودرو نیز نقش دارد. وب‌سایت رسمی عمان مسیر شناص–خصب را در فهرست خدمات عبّاره معرفی کرده است.

۴. خدمات‌رسانی به شناورهای عبوری

وزارت اطلاع‌رسانی عمان، ارائه خدمات به کشتی‌ها و نفتکش‌های عبوری از تنگه هرمز را از فعالیت‌های بندر خصب معرفی کرده است.

گردشگری دریایی؛ بخش مهم دیگری از اقتصاد خصب

خصب علاوه بر تجارت، در گردشگری دریایی نیز شناخته شده است. آبراهه‌های باریک میان کوه‌ها و سواحل صخره‌ای، زمینه سفر با قایق‌های سنتی و غواصی را فراهم کرده‌اند. ورود گردشگران به فعالیت اقتصادی بندر پیوند می‌خورد.

آیا خصب یک بندر بزرگ جهانی است؟

بهتر است خصب را بندری منطقه‌ای با موقعیت راهبردی بدانیم. منابع رسمی عمان بر نقش تجاری و گردشگری آن تأکید دارند.

چه عواملی بر آینده تجاری خصب اثر می‌گذارند؟

از جمله این عوامل می‌توان به کیفیت ارتباطات دریایی، ظرفیت و بهره‌وری بندر، تقاضای تجارت منطقه‌ای و امنیت مسیرهای دریایی اشاره کرد.

خصب شهری است که جغرافیای آن، اقتصادش را شکل داده است: مرکز مسندم، نزدیک به ایران و در همسایگی یکی از مهم‌ترین آبراه‌های جهان. نقش عملی آن در تجارت منطقه‌ای و گردشگری به وضوح نمایان است.