حسینیه جاجرمیها؛ بنایی قاجاری در بجنورد
حسینیه جاجرمیها بنایی قاجاری در بافت تاریخی بجنورد است که با معماری درونگرا، کتیبه محتشم کاشانی و ثبت ملی، از مقاصد گردشگری فرهنگی خراسان شمالی است.
خراسان شمالی بیشتر با طبیعت بکر، جنگلهای هیرکانی و فرهنگ اقوام گوناگون شناخته میشود، اما در کنار این جاذبهها، بناهای تاریخی ارزشمندی نیز دارد. حسینیه جاجرمیها از جمله این آثار است که در بافت تاریخی بجنورد و خیابان طالقانی شرقی قرار دارد. این بنا پس از گذشت بیش از یک قرن، همچنان بخشی از هویت فرهنگی شهر را حفظ کرده است.
از خانه قاجاری تا حسینیه
بر پایه بررسیهای تاریخی، این بنا در اواخر دوره قاجار ساخته شده و کتیبه سردر یکی از بخشهای آن تاریخ ۱۳۲۵ هجری قمری را نشان میدهد. ساخت آن به استاد غلامرضا بنای یزدی نسبت داده شده و مالک نخست آن حاج علیاکبر جاجرمی، از بازرگانان شناختهشده بجنورد، بوده است.
بعدها این خانه برای برگزاری آیینهای عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین (ع) وقف شد و به نام حسینیه جاجرمیها شناخته شد. وقف بنا نهتنها کاربری ساختمان را تغییر داد، بلکه آن را به یکی از مهمترین مراکز مذهبی و اجتماعی شهر تبدیل کرد. سالها مردم بجنورد در ایام محرم و صفر در این حسینیه آیینهای سنتی عزاداری را برگزار میکردند.
کارشناسان میراث فرهنگی این بنا را تنها یک خانه تاریخی نمیدانند، بلکه آن را نمونهای از پیوند معماری، فرهنگ و آیینهای مذهبی در شمال شرق ایران معرفی میکنند. این ویژگی سبب شده نقش اجتماعی و فرهنگی بنا نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.
معماری درونگرا و تزیینات
معماری حسینیه جاجرمیها بر پایه اصول خانههای ایرانی دوره قاجار شکل گرفته است. ساختمان پیرامون یک حیاط مرکزی ساخته شده و اتاقها در دو طبقه اطراف این حیاط قرار گرفتهاند. این طراحی، فضایی آرام فراهم میکرد و امکان استفاده بهتر از نور طبیعی و جریان هوا را میداد.
ورود به بنا از طریق هشتی انجام میشود که در معماری سنتی ایران میان کوچه و فضای داخلی خانه نقش واسطه داشت. پس از آن، حیاط مرکزی با حوض و باغچههای کوچک نخستین تصویری است که بازدیدکننده میبیند. در اطراف حیاط نیز اتاقهایی با پنجرههای چوبی و ارسیهای ساده قرار دارد که از نمونههای خانههای اعیانی اواخر دوره قاجار به شمار میرود.
اگرچه این بنا در مقایسه با برخی خانههای تاریخی ایران بزرگ نیست، اما جزئیات معماری آن را به نمونهای ارزشمند از معماری اواخر قاجار در خراسان شمالی تبدیل کرده است. هماهنگی میان آجر، چوب و گچ، فضایی ساده و در عین حال ظریف پدید آورده است و همه بازشوهای ساختمان رو به حیاط مرکزی طراحی شدهاند؛ این شیوه معماری درونگرا بیشتر در مناطق کویری ایران دیده میشود و حضور آن در بجنورد از ویژگیهای قابل توجه این بناست. ورودیهای طبقه بالا با مقرنسکاریهای گچی و ایوان شرقی با آجرکاری و افریز تزیینی آراسته شدهاند.
کتیبهای با حالوهوای عاشورایی
یکی از بخشهای شاخص بنا، کتیبهای در بالای ایوان شرقی است. بر این کتیبه، بخشی از ترکیببند مشهور محتشم کاشانی در سوگ شهدای کربلا با مطلع «باز این چه شورش است...» به خط نستعلیق گچبری شده است.
وجود این کتیبه هویت مذهبی بنا را آشکار میکند و نشان میدهد حسینیه جاجرمیها سالها محل برگزاری آیینهای سوگواری محرم و صفر بوده است. به همین دلیل، این اثر افزون بر ارزش معماری، از نظر مردمشناسی و تاریخ آیینهای مذهبی نیز مورد توجه پژوهشگران است.
ثبت ملی و مرمت
حسینیه جاجرمیها در طول سالها بر اثر فرسودگی طبیعی، تغییرات محیطی و گذر زمان آسیبهایی دید، اما با انجام عملیات مرمت، بخش زیادی از اصالت معماری آن حفظ شد. این اثر در ۱۷ مرداد ۱۳۸۳ با شماره ۱۱۰۵۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. ثبت ملی زمینه را برای حفاظت و مرمت اصولی بنا فراهم کرد و در سالهای بعد بخشهایی از ساختمان بازسازی و استحکامبخشی شد.
بازدید و جاذبههای اطراف
حسینیه جاجرمیها در بافت تاریخی شهر بجنورد و در خیابان طالقانی شرقی، کوچه جاجرمی قرار دارد و دسترسی به آن از نقاط مختلف شهر آسان است. بازدید از این بنا فرصتی برای آشنایی با معماری خانههای قاجاری، سنت وقف، آیینهای مذهبی و سبک زندگی مردم بجنورد در بیش از یک قرن پیش فراهم میکند.
گردشگران میتوانند بازدید از این اثر را با پیادهروی در محدوده تاریخی شهر و دیدن دیگر آثار تاریخی بجنورد همراه کنند. بهتر است پیش از سفر برای اطلاع از امکان بازدید، ساعت فعالیت و شرایط ورود با ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان شمالی هماهنگ کنند، زیرا ساعات بازدید ممکن است در مناسبتهای مختلف یا به دلیل فعالیتهای فرهنگی تغییر کند. بهار و اوایل پاییز با آبوهوای معتدل، بهترین زمان برای سفر به بجنورد و بازدید از این بنای تاریخی است.
در نزدیکی حسینیه جاجرمیها، عمارت مفخم از شاخصترین بناهای دوره قاجار در شمال شرق ایران قرار دارد و همراه با آینهخانه مفخم، مجموعهای ارزشمند از معماری تاریخی استان را تشکیل میدهد. بازار سنتی بجنورد با فضای قدیمی و راستههای فروش صنایعدستی و محصولات بومی نیز میتواند در برنامه سفر باشد. پارک و گردشگاه بشقارداش نیز از تفرجگاههای شناختهشده بجنورد است.
طعم و رنگ خراسان شمالی
تنوع فرهنگی اقوام ساکن در خراسان شمالی در سفره و هنرهای دستی مردم این استان دیده میشود. چلوگوشت بجنوردی از معروفترین غذاهای شهر است و آش یارمه، شلهماش، غذاهای محلی کرمانجی و فرآوردههای لبنی سنتی نیز از دیگر خوراکهای محلی به شمار میروند. سفر به بجنورد بدون آشنایی با این خوراکها و صنایعدستی کامل نمیشود.
در بازارهای شهر انواع گلیم، جاجیم، نمد، محصولات چرمی، صنایعدستی ترکمن و دستبافتههای محلی عرضه میشود. آبنبات بجنورد، کشمش، خشکبار و برخی فرآوردههای سنتی نیز از سوغاتیهایی هستند که مسافران معمولاً با خود به یادگار میبرند.
