کودتای ۲۵ مرداد؛ نخستین تلاش برای سرنگونی دولت مصدق

۲۵ مرداد ۱۳۳۲ یکی از مهم‌ترین روزهای تاریخ معاصر ایران است؛ روزی که نخستین مرحله از طرح براندازی دولت محمد مصدق با شکست روبه‌رو شد، اما تنها سه روز بعد، روند حوادث به کودتای ۲۸ مرداد و سقوط دولت او انجامید.

طرح برکناری مصدق با همکاری بریتانیا و آمریکا شکل گرفته بود و محمدرضا شاه نیز با امضای فرمان عزل نخست‌وزیر و انتصاب فضل‌الله زاهدی، در این برنامه نقش داشت. هدف این بود که با اجرای عملیات در نیمه‌شب، دولت مصدق کنار گذاشته شود و زاهدی قدرت را در دست بگیرد.

در شب ۲۵ مرداد، سرهنگ نعمت‌الله نصیری، فرمانده گارد سلطنتی، مأمور شد فرمان برکناری مصدق را به او ابلاغ کند. با این حال، پیش از اجرای کامل عملیات، خبر طرح کودتا به دولت رسید و نیروهای محافظ اقامتگاه نخست‌وزیر، نصیری و همراهانش را بازداشت کردند. به این ترتیب، نخستین مرحله کودتا عملاً شکست خورد.

پس از ناکامی عملیات، محمدرضا شاه ایران را ترک کرد و ابتدا به بغداد و سپس به رم رفت. شماری از عوامل کودتا نیز بازداشت یا مخفی شدند و فضل‌الله زاهدی به مخفیگاه منتقل شد. در همین شرایط، تصور می‌شد طرح براندازی دولت مصدق با شکست کامل مواجه شده است.

با این حال، حوادث به همین‌جا ختم نشد. در روزهای بعد، تلاش‌های سیاسی، تبلیغاتی و سازمان‌یافته برای مقابله با دولت مصدق ادامه یافت و سرانجام در ۲۸ مرداد، حرکت دیگری علیه دولت او شکل گرفت. این بار کودتاچیان موفق شدند قدرت را در اختیار بگیرند و دولت مصدق سقوط کرد.

کودتای ۲۵ مرداد به همین دلیل در تاریخ ایران اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه اگرچه در دستیابی به هدف خود ناکام ماند، اما بخشی از زنجیره حوادثی بود که تنها سه روز بعد به تغییر ساختار سیاسی کشور و بازگشت محمدرضا شاه به قدرت انجامید.