آنسفالیت خودایمنی؛ بیماری نادری که می‌تواند رفتار، حافظه و هوشیاری را تغییر دهد
گاهی تغییر ناگهانی شخصیت، فراموشی غیرعادی یا تشنج فقط یک مشکل روانی یا عصبی ساده نیست؛ ممکن است سیستم ایمنی به اشتباه به مغز حمله کرده باشد. آنسفالیت خودایمنی بیماری جدی‌ای است که تشخیص سریع آن می‌تواند در کاهش آسیب‌های عصبی و بهبود روند درمان نقش مهمی داشته باشد.
مغز مرکز کنترل حافظه، احساسات، رفتار، حرکت و هوشیاری است. برای محافظت از این اندام، سیستم ایمنی وظیفه دارد عوامل بیماری‌زا را شناسایی کند؛ اما گاهی این سامانه دچار خطا می‌شود و پادتن‌هایی تولید می‌کند که به سلول‌ها یا گیرنده‌های عصبی خود بدن حمله می‌کنند. نتیجه این واکنش می‌تواند التهاب مغز یا همان آنسفالیت خودایمنی باشد.
به گزارش فرتاک نیوز؛ این بیماری یک اختلال واحد با علائم کاملاً یکسان نیست؛ بلکه گروهی از بیماری‌های مرتبط با عملکرد غیرطبیعی سیستم ایمنی را در بر می‌گیرد. یکی از انواع شناخته‌شده آن، آنسفالیت ناشی از پادتن گیرنده اِن‌اِم‌دی‌اِی‌آر است که می‌تواند با تغییرات رفتاری، اختلال حافظه، تشنج و حرکات غیرطبیعی همراه باشد.
در بعضی افراد، علائم طی چند روز تا چند هفته ظاهر می‌شوند و به‌تدریج شدت می‌گیرند. این تغییرات ممکن است ابتدا با مشکلات روان‌پزشکی یا اختلال خواب اشتباه گرفته شوند. بااین‌حال، تغییرات سریع و غیرمعمول در رفتار یا شناخت، به‌ویژه اگر با تشنج یا کاهش هوشیاری همراه باشند، نیازمند بررسی فوری پزشکی هستند.
علائم احتمالی عبارت‌اند از:
-
اختلال حافظه و تمرکز: فرد ممکن است گفت‌وگوهای اخیر را فراموش کند، در دنبال‌کردن صحبت‌ها مشکل داشته باشد یا به‌سختی اطلاعات تازه را به خاطر بسپارد.
-
تغییر رفتار و شخصیت: تحریک‌پذیری غیرمعمول، بی‌قراری، رفتارهای نامتعارف یا تغییر محسوس در واکنش‌های عاطفی ممکن است ظاهر شود.
-
علائم روان‌پزشکی: توهم، بدگمانی شدید یا آشفتگی فکری می‌تواند در برخی انواع بیماری دیده شود.
-
اختلال گفتار: دشواری در پیدا کردن واژه‌ها، صحبت‌کردن نامفهوم یا کاهش توانایی برقراری ارتباط از نشانه‌های احتمالی است.
-
تشنج و حرکات غیرطبیعی: ممکن است فرد دچار تشنج، حرکات تکراری یا کنترل‌نشده یا سفتی عضلات شود.
-
اختلال خواب و هوشیاری: بی‌خوابی شدید، خواب‌آلودگی غیرعادی یا کاهش سطح هوشیاری نیز ممکن است رخ دهد.
وجود یک علامت به‌تنهایی به معنی ابتلا به آنسفالیت خودایمنی نیست. نکته مهم، کنار هم قرار گرفتن علائم و سرعت پیشرفت آن‌هاست. برای مثال، فراموشی معمولی به‌تنهایی الزاماً نشانه بیماری نیست؛ اما اختلال حافظه‌ای که طی چند روز با تغییر شخصیت یا تشنج همراه می‌شود، باید جدی گرفته شود.
تشنج جدید، به‌ویژه در فردی که سابقه صرع ندارد، در کنار اختلال حافظه یا تغییر رفتار اهمیت ویژه‌ای دارد. البته علل مختلفی از جمله عفونت‌ها، اختلالات متابولیک و سایر بیماری‌های مغزی می‌توانند چنین وضعیتی ایجاد کنند؛ بنابراین نباید بدون ارزیابی تخصصی، علت را خودایمنی دانست.
در صورت بروز هر یک از نشانه‌های زیر، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است:
-
تشنج برای نخستین بار یا تشنج طولانی و تکرارشونده
-
گیجی شدید، کاهش هوشیاری یا دشواری در بیدارکردن فرد
-
تغییر ناگهانی رفتار همراه با اختلال گفتار یا ضعف اندام‌ها
-
تب و سردرد شدید همراه با سفتی گردن یا علائم عصبی
-
مشکل تنفسی یا ناتوانی در حفظ ایمنی فرد هنگام تشنج
التهاب مغز می‌تواند با سرعت پیشرفت کند و در موارد شدید به مراقبت بیمارستانی و حتی بستری در بخش مراقبت‌های ویژه نیاز داشته باشد.
مراحل بررسی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
-
تصویربرداری مغز با ام‌آر‌آی: برای بررسی تغییرات احتمالی ناشی از التهاب و کنارگذاشتن برخی علل دیگر استفاده می‌شود. طبیعی بودن ام‌آر‌آی، به‌تنهایی بیماری را رد نمی‌کند.
-
بررسی مایع مغزی‌نخاعی: با نمونه‌گیری کمری و انجام آزمایش‌های لازم، نشانه‌های التهاب، عفونت و پادتن‌های مرتبط بررسی می‌شوند.
-
آزمایش خون و پادتن‌ها: بررسی پادتن‌های عصبی در خون و در صورت نیاز مایع مغزی‌نخاعی می‌تواند به شناسایی نوع بیماری کمک کند.
-
نوار مغز: این آزمایش فعالیت الکتریکی مغز را ثبت می‌کند و می‌تواند تشنج یا تغییرات سازگار با اختلال عملکرد مغز را نشان دهد.
-
بررسی علل دیگر: پزشکان باید احتمال عفونت، اختلالات متابولیک، عوارض دارویی و سایر بیماری‌های عصبی را نیز ارزیابی کنند.
گاهی بر اساس نوع پادتن و شرایط بیمار، بررسی بیماری‌های زمینه‌ای دیگر، از جمله برخی تومورها، نیز لازم می‌شود. انتخاب آزمایش‌ها به وضعیت بالینی فرد بستگی دارد و باید توسط تیم درمان انجام شود.
روش‌های درمانی ممکن است شامل این موارد باشند:
-
کورتیکواستروئیدها: برای کاهش التهاب ناشی از واکنش ایمنی، تحت نظر پزشک استفاده می‌شوند.
-
ایمونوگلوبولین وریدی یا تعویض پلاسما: در برخی بیماران برای تعدیل پاسخ ایمنی به کار می‌روند.
-
داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی: در موارد منتخب، به‌ویژه زمانی که پاسخ به درمان اولیه کافی نیست، ممکن است داروهای دیگری تجویز شوند.
-
کنترل تشنج و مراقبت حمایتی: درمان تشنج، پایش تنفس و قلب، تأمین تغذیه مناسب و توان‌بخشی شناختی یا جسمی می‌توانند بخشی از روند درمان باشند.
در صورت شک جدی به آنسفالیت، تیم درمان ممکن است بررسی علل عفونی و خودایمنی را هم‌زمان پیش ببرد؛ زیرا در برخی شرایط، به‌تعویق‌انداختن درمان مناسب خطرناک است. بااین‌حال، انتخاب درمان باید تخصصی باشد و داروهای تعدیل‌کننده سیستم ایمنی نباید خودسرانه مصرف شوند.
بهبود ممکن است تدریجی باشد و بعضی بیماران برای بازگشت حافظه، تمرکز، گفتار یا توانایی‌های روزمره به ماه‌ها توان‌بخشی و پیگیری نیاز داشته باشند. تشخیص سریع تضمین‌کننده بهبودی کامل نیست، اما می‌تواند فرصت درمان به‌موقع را افزایش دهد و در کاهش خطر عوارض نقش مهمی داشته باشد