هیپرترمی بدخیم چیست؟ واکنش خطرناک به بیهوشی که می‌تواند جان بیمار را تهدید کند
گاهی یک عمل جراحی معمولی می‌تواند با واکنشی نادر اما بسیار خطرناک روبه‌رو شود؛ واکنشی که عضلات بدن را درگیر می‌کند و ممکن است دمای بدن را به‌سرعت بالا ببرد. هیپرترمی بدخیم یک وضعیت اورژانسی مرتبط با برخی داروهای بیهوشی است که تشخیص سریع و درمان فوری آن می‌تواند تفاوت میان بهبودی و آسیب جدی به اندام‌ها را رقم بزند.
تصور کنید بیمار برای یک جراحی برنامه‌ریزی‌شده وارد اتاق عمل شده است. همه‌چیز طبق روال پیش می‌رود، اما ناگهان ضربان قلب بالا می‌رود، عضلات سفت می‌شوند و دستگاه‌های پایش علائم حیاتی تغییرات نگران‌کننده‌ای را نشان می‌دهند. یکی از احتمال‌هایی که تیم بیهوشی باید فوراً در نظر بگیرد، هیپرترمی بدخیم است؛ عارضه‌ای نادر که می‌تواند در مدت کوتاهی به یک وضعیت تهدیدکننده زندگی تبدیل شود.
هیپرترمی بدخیم نوعی واکنش شدید بدن به بعضی داروهای بیهوشی عمومی است. این عارضه بیشتر در افرادی رخ می‌دهد که زمینه ژنتیکی حساسیت به آن را دارند. داروهای محرک باعث می‌شوند فعالیت متابولیک عضلات اسکلتی از کنترل خارج شود و بدن مقدار زیادی گرما تولید کند. اگر واکنش به‌موقع شناسایی و درمان نشود، احتمال آسیب عضلانی، اختلال عملکرد کلیه و قلب و مشکلات انعقادی افزایش می‌یابد.
نکته مهم این است که واژه «بدخیم» در این اصطلاح به معنای سرطان نیست؛ بلکه به شدت و خطرناک بودن واکنش اشاره دارد. این عارضه با تب معمولی، عفونت یا گرمازدگی تفاوت دارد و به رسیدگی تخصصی فوری نیازمند است.
در بسیاری از مبتلایان، زمینه این واکنش به تغییرات ژنتیکی مربوط است که عملکرد تنظیم کلسیم در سلول‌های عضلانی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. ژن «آر وای آر یک» (RYR1) از مهم‌ترین ژن‌های مرتبط با این حساسیت است و تغییرات ژن «سی‌ای‌سی‌ان‌ای‌اس یک» (CACNA1S) نیز در بخشی از موارد نقش دارند.
در حالت طبیعی، کلسیم در سلول عضلانی به انقباض و سپس شل شدن عضله کمک می‌کند. در افراد مستعد، داروهای محرک ممکن است آزاد شدن کلسیم را از کنترل طبیعی خارج کنند. در نتیجه، عضلات به فعالیت شدید ادامه می‌دهند، انرژی بیشتری مصرف می‌کنند و گرمای زیادی تولید می‌شود.
-
برخی داروهای بیهوشی استنشاقی، از جمله سووفلوران، دسفلوران و ایزوفلوران.
-
داروی شل‌کننده عضلانی سوکسینیل‌کولین.
این عارضه ارثی می‌تواند در خانواده‌ها دیده شود و معمولاً الگوی وراثت آن غالب است؛ یعنی وجود یک نسخه تغییر‌یافته از ژن مرتبط ممکن است برای افزایش خطر کافی باشد. بااین‌حال، همه افراد دارای زمینه ژنتیکی لزوماً در هر بار بیهوشی دچار واکنش نمی‌شوند. حتی سابقه یک بیهوشی بدون مشکل نیز احتمال بروز واکنش در آینده را کاملاً رد نمی‌کند.
علائم احتمالی عبارت‌اند از:
-
افزایش غیرمنتظره ضربان قلب.
-
بالا رفتن غیرعادی دی‌اکسیدکربن بازدمی و افزایش نیاز به تهویه.
-
سفتی عضلات، به‌ویژه سفتی فک در برخی بیماران.
-
افزایش سریع دمای مرکزی بدن.
-
تعریق شدید و تغییر رنگ پوست.
-
اختلال ضربان قلب و تغییرات فشار خون.
-
تخریب عضلات، افزایش پتاسیم خون و تیره شدن ادرار در مراحل پیشرفته.
با ادامه واکنش، ممکن است اسید خون افزایش یابد، کلیه‌ها آسیب ببینند و عملکرد قلب مختل شود. البته همه بیماران تمام این علائم را تجربه نمی‌کنند و شدت و ترتیب بروز نشانه‌ها متفاوت است.
اگر در جریان بیهوشی چنین الگویی مشاهده شود، تیم درمان نباید منتظر بماند تا دمای بدن به عدد بسیار بالا برسد. شک بالینی به هیپرترمی بدخیم برای آغاز اقدامات اورژانسی اهمیت دارد.
هیپرترمی بدخیم معمولاً بر اساس مجموعه علائم حین بیهوشی، اطلاعات پایش بیمار و آزمایش‌های فوری تشخیص داده می‌شود. افزایش دی‌اکسیدکربن بازدمی، سفتی عضلات، تغییرات ضربان قلب و بالا رفتن دما می‌توانند پزشک را به این تشخیص مشکوک کنند.
برای ارزیابی عوارض، ممکن است آزمایش گازهای خون، الکترولیت‌ها، کراتین‌کیناز، عملکرد کلیه و شاخص‌های انعقاد انجام شود. پس از کنترل وضعیت حاد، بررسی سابقه خانوادگی و در صورت نیاز آزمایش ژنتیکی یا آزمون تخصصی انقباض عضله می‌تواند به مشخص شدن حساسیت فرد کمک کند. آزمایش ژنتیک منفی به‌تنهایی در همه موارد این حساسیت را رد نمی‌کند.
-
قطع داروهای محرک و اعلام وضعیت اورژانسی.
-
تأمین اکسیژن با غلظت بالا و تنظیم تهویه.
-
تجویز سریع داروی دانترولن وریدی طبق دستورالعمل تخصصی.
-
خنک‌سازی کنترل‌شده بیمار در صورت نیاز.
-
پایش و درمان اختلالات پتاسیم، اسید و باز، ضربان قلب و عملکرد اندام‌ها.
دانترولن داروی اختصاصی اصلی برای درمان بحران هیپرترمی بدخیم است. بیمار معمولاً پس از کنترل واکنش نیز به پایش دقیق نیاز دارد، زیرا عود علائم یا بروز عوارض امکان‌پذیر است. این اقدامات باید توسط تیم پزشکی آموزش‌دیده انجام شوند؛ هیپرترمی بدخیم وضعیتی نیست که بتوان آن را در خانه درمان کرد.
با وجود خطرناک بودن این واکنش، آگاهی قبلی از حساسیت فرد می‌تواند احتمال بروز بحران را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. افرادی که خودشان یا یکی از بستگانشان سابقه واکنش شدید به بیهوشی، تشخیص هیپرترمی بدخیم یا مرگ غیرقابل‌توضیح حین بیهوشی داشته‌اند، باید پیش از جراحی این موضوع را با متخصص بیهوشی مطرح کنند.
اقدامات پیشگیرانه مهم عبارت‌اند از:
-
اطلاع دادن درباره سابقه خانوادگی و واکنش‌های قبلی به بیهوشی.
-
بررسی پرونده پزشکی و در صورت نیاز ارزیابی تخصصی پیش از عمل.
-
انتخاب روش بیهوشی مناسب و پرهیز از داروهای محرک در افراد حساس.
-
بررسی ضرورت آزمایش ژنتیکی یا آزمون تخصصی بر اساس نظر پزشک.
-
آگاه کردن اعضای خانواده در صورت تأیید حساسیت ارثی و دریافت مشاوره ژنتیک.
افراد مستعد می‌توانند با برنامه‌ریزی مناسب، تحت بیهوشی بدون داروهای محرک قرار بگیرند؛ بنابراین، حساسیت به هیپرترمی بدخیم لزوماً به معنای غیرممکن بودن جراحی نیست. تصمیم درباره نوع بیهوشی باید به متخصص بیهوشی سپرده شود.