غلظت خون را جدی بگیرید؛ از سردرد ساده تا خطر سکته و لخته خون

«غلظت خون» اصطلاحی رایج برای افزایش غلظت گلبول‌های قرمز یا بالا بودن هماتوکریت است؛ وضعیتی که می‌تواند به دلایلی مانند کم‌آبی بدن، سیگار کشیدن، کمبود اکسیژن، برخی بیماری‌های قلبی و ریوی یا به‌ندرت بیماری‌های مغز استخوان ایجاد شود. اگر این وضعیت پایدار باشد، نباید آن را نادیده گرفت، زیرا در برخی افراد افزایش غلظت خون می‌تواند احتمال تشکیل لخته و عوارضی مانند سکته مغزی یا حمله قلبی را افزایش دهد.

غلظت خون چیست و چرا ایجاد می‌شود؟

وقتی تعداد گلبول‌های قرمز خون افزایش پیدا کند یا حجم مایع خون کاهش یابد، خون می‌تواند غلیظ‌تر از حالت معمول شود و جریان آن در رگ‌ها دشوارتر شود. یکی از علت‌های ساده و نسبتاً شایع، کم‌آبی بدن است؛ در این حالت تعداد گلبول‌های قرمز الزاماً افزایش پیدا نکرده، بلکه به دلیل کاهش بخش مایع خون، غلظت آنها بیشتر به نظر می‌رسد.

سیگار کشیدن نیز می‌تواند در افزایش گلبول‌های قرمز نقش داشته باشد. همچنین زندگی در ارتفاعات، اختلالات تنفسی مانند بیماری‌های مزمن ریه و آپنه خواب و برخی مشکلات قلبی که باعث کاهش اکسیژن‌رسانی می‌شوند، می‌توانند بدن را به تولید گلبول قرمز بیشتر تحریک کنند. مصرف برخی داروها و مواد هورمونی، از جمله استروئیدهای آنابولیک و برخی درمان‌های مرتبط با افزایش گلبول قرمز نیز از عوامل احتمالی هستند.

در موارد نادر، افزایش واقعی تولید گلبول‌های قرمز می‌تواند ناشی از پلی‌سیتمی‌ورا باشد؛ بیماری نادری که در آن مغز استخوان بیش از نیاز بدن سلول‌های خونی تولید می‌کند و به دلیل افزایش غلظت خون، خطر لخته شدن بالا می‌رود.

غلظت خون چه آسیب‌هایی می‌تواند ایجاد کند؟

مهم‌ترین نگرانی در افزایش قابل توجه و پایدار گلبول‌های قرمز، افزایش احتمال تشکیل لخته خون است. جریان خون غلیظ‌تر می‌تواند کندتر شود و در برخی شرایط احتمال ایجاد لخته افزایش پیدا کند. این لخته‌ها ممکن است در رگ‌های پا ایجاد شوند و در صورت حرکت به سمت ریه، آمبولی ریه ایجاد کنند.

در موارد جدی‌تر، لخته می‌تواند جریان خون مغز یا قلب را مختل کند و زمینه‌ساز سکته مغزی یا حمله قلبی شود. البته میزان خطر به علت افزایش گلبول‌های قرمز، شدت آن، وضعیت سلامت فرد و وجود عوامل خطر دیگر بستگی دارد.

سردرد، سرگیجه، خستگی، تاری دید، قرمزی پوست، خارش به‌ویژه پس از حمام گرم و گاهی خونریزی بینی از علائمی هستند که ممکن است در افراد مبتلا به افزایش گلبول قرمز دیده شوند؛ با این حال این علائم اختصاصی نیستند و به‌تنهایی نمی‌توانند تشخیص غلظت خون بدهند.

برای جلوگیری از غلظت خون چه کار کنیم؟

همه موارد افزایش گلبول قرمز قابل پیشگیری نیستند، اما اصلاح برخی عوامل خطر می‌تواند کمک‌کننده باشد. مصرف کافی مایعات برای جلوگیری از کم‌آبی اهمیت دارد، به‌خصوص در شرایطی که بدن آب زیادی از دست می‌دهد. ترک سیگار نیز اهمیت زیادی دارد، زیرا سیگار هم با افزایش گلبول‌های قرمز ارتباط دارد و هم خود یکی از عوامل خطر بیماری‌های عروقی و لخته شدن خون است.

فعالیت بدنی منظم، کنترل وزن، درمان مناسب بیماری‌های زمینه‌ای و پرهیز از مصرف خودسرانه داروها و مواد هورمونی نیز از اقدامات مهم هستند. اگر فردی دچار آپنه خواب باشد، تشخیص و درمان آن می‌تواند در کنترل علت زمینه‌ای افزایش گلبول‌های قرمز نقش داشته باشد.

نکته مهم این است که برای «رقیق کردن خون» نباید خودسرانه آسپرین یا داروی رقیق‌کننده خون مصرف کرد. درمان به علت افزایش گلبول‌های قرمز بستگی دارد و در برخی بیماری‌ها ممکن است پزشک روش‌هایی مانند خون‌گیری درمانی یا داروهای مشخص را تجویز کند.

چه وقت باید نگران غلظت خون باشیم؟

اگر در آزمایش خون، هموگلوبین، هماتوکریت یا تعداد گلبول‌های قرمز برای مدتی بالا باقی مانده باشد، بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود. تشخیص معمولاً با آزمایش خون آغاز می‌شود و بسته به شرایط فرد ممکن است بررسی‌های بیشتری برای پیدا کردن علت انجام شود.

اما برخی علائم نیازمند اقدام فوری پزشکی هستند. درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس ناگهانی، سرفه خونی، غش یا احساس نزدیک بودن به غش و همچنین تورم، درد، گرمی یا تغییر رنگ ناگهانی یک پا می‌تواند با لخته خون یا آمبولی مرتبط باشد. ضعف یا بی‌حسی ناگهانی صورت، دست یا پا و اختلال ناگهانی در صحبت کردن نیز از علائم هشدار سکته مغزی هستند و نیاز به دریافت فوری خدمات اورژانسی دارند.

در نهایت، بالا بودن یک عدد در آزمایش خون به‌تنهایی به معنای ابتلا به بیماری جدی نیست. علت می‌تواند از کم‌آبی ساده تا مشکلات زمینه‌ای مهم متفاوت باشد. بنابراین، به جای خوددرمانی یا مصرف دارو برای «رقیق کردن خون»، باید نتیجه آزمایش در کنار علائم، سابقه پزشکی و سایر شاخص‌های خونی توسط پزشک بررسی شود.