خشم بی‌دلیل؛ نشانه‌ای از بیماری پنهان یا عارضه دارو

خشم احساسی طبیعی است که می‌تواند واکنشی سالم به بی‌عدالتی، ناکامی یا تهدید باشد؛ اما اگر تکرارش زیاد، شدید و خارج از الگوی همیشگی فرد شود، احتمال می‌رود مسئله‌ای فراتر از فشارهای روزمره وجود داشته باشد.

به گزارش WebMD، برخی بیماری‌های عصبی، متابولیک و هورمونی و بعضی داروها می‌توانند با تحریک‌پذیری و تغییرات رفتاری همراه باشند. این به معنای بیماری پنهان در هر فرد عصبانی نیست، اما تغییر ناگهانی یا تشدید خشم نیازمند توجه و گاهی بررسی پزشکی است.

بیماری‌های پنهان در طغیان‌های عصبی

برخی اختلالات مغزی و عصبی توان فرد را در کنترل احساسات و بیان نیازهایش تحت تأثیر قرار می‌دهند. در این شرایط خشم گاهی زبانی برای بیان درد، ترس، سردرگمی یا ناتوانی در برقراری ارتباط است.

در دمانس، از جمله آلزایمر، فرد ممکن است به دلیل فراموشی، گیجی، درد یا ناتوانی در توضیح خواسته‌هایش عصبانی شود. توجه به علت ناراحتی بیمار، از گرسنگی و درد تا شلوغی محیط، برای مراقبان مهم‌تر از واکنش به خود خشم است.

در اوتیسم، اضافه‌بار حسی ناشی از صدا، نور یا شلوغی، تغییر ناگهانی برنامه روزانه و دشواری در بیان احساسات می‌تواند به واکنش‌های خشمگینانه منجر شود. این واکنش‌ها گاهی نشانه لجبازی و گاهی نشانه فشار بیش از ظرفیت فرد هستند.

در صرع، برخی افراد پیش یا پس از تشنج دچار تغییرات رفتاری، گیجی یا تحریک‌پذیری می‌شوند و بعضی داروهای ضدتشنج نیز می‌توانند بر خلق‌وخو اثر بگذارند. این موضوع به‌ویژه در کودکان باید با پزشک مطرح شود.

پس از سکته مغزی، بسته به ناحیه آسیب‌دیده، تنظیم هیجان و کنترل رفتار دشوار می‌شود. در بیماری ژنتیکی ویلسون نیز تجمع مس در مغز ممکن است با تغییر شخصیت، تحریک‌پذیری و تشدید خشم همراه باشد.

از نوسان قند خون تا تغییرات هورمونی

بدن و روان دو مسیر جدا از هم نیستند. افت قند خون، افزایش هورمون تیروئید یا تغییرات هورمونی در دوره‌های مختلف زندگی می‌تواند تحمل فرد را کمتر و واکنش او به محرک‌های روزمره را شدیدتر کند.

در دیابت، افت قند خون با تعریق، لرزش، ضعف، گیجی و تحریک‌پذیری همراه است. رفتار تند فرد در این لحظه می‌تواند به افت گلوکز و اختلال موقت عملکرد مغز مربوط باشد، نه یک تصمیم آگاهانه.

برخی زنان در روزهای پیش از قاعدگی یا دوران یائسگی تغییرات قابل توجهی در خلق‌وخو تجربه می‌کنند. در موارد شدید مانند اختلال ملال پیش از قاعدگی (PMDD)، خشم، اضطراب و احساس درماندگی می‌تواند زندگی روزمره و روابط فرد را مختل کند.

پرکاری تیروئید با تپش قلب، بی‌خوابی، اضطراب و بی‌قراری، آستانه تحمل را کاهش می‌دهد. عصبانیت ممکن است یکی از نشانه‌های قابل مشاهده این اختلال باشد.

در نارسایی پیشرفته کبد، کبد نمی‌تواند مواد سمی را به‌خوبی دفع کند. تجمع این مواد و بروز آنسفالوپاتی کبدی با گیجی، تغییر شخصیت، اختلال تمرکز و کاهش کنترل هیجان همراه است.

افسردگی همیشه با غم آشکار یا کناره‌گیری ظاهر نمی‌شود. برخی افراد، به‌ویژه مردان، ممکن است آن را با زودرنجی، بی‌حوصلگی، بدبینی و خشم بیرونی تجربه کنند؛ نشانه‌هایی که گاهی اطرافیان آن را با اخلاق بد اشتباه می‌گیرند.

اثر داروها بر خلق‌وخو

گاهی تغییر رفتار هم‌زمان با آغاز یک داروی جدید یا تغییر مقدار مصرف آن رخ می‌دهد. این موضوع نباید به قطع خودسرانه دارو منجر شود، اما باید در نخستین فرصت با پزشک یا داروساز در میان گذاشته شود.

بنزودیازپین‌ها که برای اضطراب، بی‌خوابی، وسواس یا اختلال استرس پس از سانحه تجویز می‌شوند، در موارد نادر ممکن است واکنش معکوس ایجاد کنند. بی‌قراری یا حملات خشم از احتمال‌های مطرح‌شده است.

برخی پژوهش‌ها احتمال ارتباط مصرف استاتین‌ها، داروهای کاهنده چربی خون، با تغییرات خلقی یا پرخاشگری را مطرح کرده‌اند. این ارتباط برای همه افراد رخ نمی‌دهد و نیازمند ارزیابی فردی پزشک است.

گام‌های عملی برای مدیریت خشم

نخستین گام این است که خشم را برچسب شخصیت فرد ندانیم و آن را به‌عنوان یک نشانه ببینیم. اگر عصبانیت ناگهان آغاز شده، بیش از گذشته تکرار می‌شود یا با گیجی، فراموشی، لرزش، تعریق، تپش قلب، بی‌خوابی یا تغییر محسوس رفتار همراه است، مراجعه به پزشک ضروری است.

ثبت زمان و موقعیت بروز خشم، الگوی خواب، وعده‌های غذایی، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی به پزشک در یافتن علت احتمالی کمک می‌کند. تمرین تنفس عمیق، فاصله گرفتن کوتاه‌مدت از موقعیت تنش‌زا، صحبت کردن درباره احساسات، نوشتن افکار خشم‌آلود و مراجعه به روان‌شناس یا مشاور نیز راهی برای مدیریت سالم‌تر هیجان است.

داروها نباید خودسرانه قطع، کم یا زیاد شوند. اگر خشم با تهدید یا آسیب به خود یا دیگران همراه است، یا فرد ناگهان دچار سردرگمی و تغییر رفتار شدید شده، باید کمک فوری پزشکی دریافت کند.