بدن میخندد اما ذهن شاد نیست؛ کشف عجیب دانشمندان درباره خنده
خنده برای بسیاری از افراد یک واکنش ساده به نظر میرسد؛ گاهی لبخندی مؤدبانه در یک گفتوگو است و گاهی آنقدر شدید رخ میدهد که فرد خم میشود، نفسش بند میآید و نمیتواند آن را متوقف کند. اما پژوهشهای جدید علوم اعصاب نشان میدهند این دو نوع خنده در واقع از یک منبع مشترک ایجاد نمیشوند.
بر اساس یک مرور علمی جدید، مغز انسان خنده را با استفاده از دو سیستم عصبی جداگانه تولید میکند؛ هر کدام وظیفه، تاریخچه تکاملی و ارتباط متفاوتی با احساسات دارند.
دو نوع خنده در مغز؛ یکی احساسی و دیگری اجتماعی
محققان سالهاست میدانند که انسانها به دو شیوه متفاوت میخندند. نخستین نوع، خنده غیرارادی است؛ همان خندهای که هنگام شنیدن یک موضوع بسیار خندهدار کنترل آن دشوار میشود.
پروفسور Sophie Scott، عصبشناس شناختی در University College London (UCL)، درباره این نوع خنده میگوید:
«چیزی باعث شروع آن میشود و شما در برابر موج شادی و خنده کاملاً بیاختیار میشوید.»
او این نوع را «خنده خودجوش» مینامد؛ خندهای که ممکن است فرد را تا حدی پیش ببرد که نتواند صحبت کند و تنها بتواند نفس بکشد.
نوع دوم، خندهای است که در زندگی روزمره بسیار بیشتر دیده میشود، اما معمولاً متوجه آن نیستیم. این نوع، «خنده ارادی» است؛ خندهای اجتماعی که فرد آگاهانه ایجاد میکند.
در یک گفتوگو، افراد معمولاً زمان خنده خود را هماهنگ میکنند؛ درست در پایان یک جمله میخندند و سپس همزمان نفس میگیرند تا مکالمه ادامه پیدا کند.
جراحیهای مغز راز خنده را آشکار کردند
بررسی خنده واقعی در آزمایشگاه بسیار دشوار است. خندهای که فرد به درخواست پژوهشگر ایجاد میکند، با خنده واقعی ناشی از شادی متفاوت است. همچنین دستگاههای تصویربرداری مغزی معمولاً محیط مناسبی برای تجربه یک خنده واقعی نیستند.
به همین دلیل، پژوهشگران به سراغ اتاقهای جراحی رفتند.
پیش از برخی جراحیهای صرع، پزشکان در حالی که بیمار بیدار است، پالسهای الکتریکی ملایمی را به بخشهای کوچک مغز ارسال میکنند تا مشخص شود کدام مناطق را میتوان با ایمنی جراحی کرد. گاهی تحریک یک بخش مغز باعث میشود بیمار بدون قصد قبلی شروع به خندیدن کند.
از آنجا که بیمار در این شرایط هوشیار است، میتواند احساس خود را در همان لحظه توضیح دهد.
Fausto Caruana، عصبشناس در National Research Council of Italy (CNR) در شهر پارما، ایتالیا، همراه با Sophie Scott این گزارشهای پراکنده را جمعآوری و بررسی کردند.
مغز میتواند خنده بدون احساس ایجاد کند
نتایج بررسیها نکتهای عجیب را نشان داد. تحریک برخی مناطق مغز باعث خنده همراه با احساس واقعی شادی میشود، اما تحریک مناطق دیگر تنها حرکت خندیدن و لبخند زدن را ایجاد میکند، بدون اینکه فرد احساس شادی داشته باشد.
نسخه احساسی خنده به یک مدار قدیمیتر در مغز مربوط است که پژوهشگران آن را شبکه خودجوش مینامند.
این شبکه در بخشهایی مرتبط با خلقوخو و سیستم پاداش مغز فعالیت دارد؛ از جمله قشر سینگولیت قدامی یا anterior cingulate. تحریک این بخش در نزدیکی خط میانی مغز میتواند همزمان با خنده، احساس سرخوشی ایجاد کند.
در مقابل، سیستم دیگر در مجموعه متفاوتی از مناطق مغز قرار دارد که مسئول کنترل حرکات فیزیکی خنده و لبخند هستند. تحریک این بخش باعث ایجاد صدا و حرکت خنده میشود، اما پشت آن احساس خاصی وجود ندارد.
به بیان ساده، بدن میتواند بخندد در حالی که ذهن احساس خنده ندارد.
دانشمندان سالها هر دو رفتار را ثبت کرده بودند، اما چیزی که کمبود داشتند، یک نقشه واضح برای جدا کردن این دو سیستم بود؛ نقشهای که نشان دهد یک خنده حامل احساس واقعی است و دیگری تنها اجرای فیزیکی عمل خندیدن است. این مرور علمی برای نخستین بار چنین مرزی را مشخص میکند.
ریشه تکاملی خنده به میلیونها سال قبل بازمیگردد
پژوهشگران معتقدند این تفاوت میان دو نوع خنده، بازتاب دو منشأ کاملاً متفاوت است.
آنها میگویند سیستم احساسی خنده احتمالاً بسیار قدیمیتر است و پیش از ظهور انسانها شکل گرفته است. این سیستم بخشی از بازیهای خشن، اما دوستانه در حیوانات جوان بوده؛ بازیهایی که در آن حیوانات یکدیگر را آزمایش میکنند بدون اینکه واقعاً قصد مبارزه داشته باشند.
یک مرور گسترده علمی نشان میدهد بسیاری از پستانداران هنگام بازی صداهایی شبیه خنده تولید میکنند.
بازیهای درگیریمانند میتوانند به سرعت به مبارزه واقعی تبدیل شوند.
صداهای شبیه خنده ممکن است نشانهای از نیت دوستانه باشند.
این رفتار به کاهش پرخاشگری و ایجاد پیوند اجتماعی کمک میکند.
حتی امروز نیز این مدار قدیمی مغز فعال است. همان سیستمی است که باعث میشود در موقعیتهای نامناسب مانند مراسم سوگواری یا جلسهای کاملاً ساکت، ناگهان خندهای غیرقابل کنترل ایجاد شود.
خنده هنگام گفتوگو به سیستم زبان مغز وابسته است
خنده اجتماعی داستان متفاوتی دارد. این نوع خنده از بخشهایی از مغز استفاده میکند که مسئول حرکت و زمانبندی هستند؛ همان مناطقی که برای صحبت کردن به کار میروند.
این ارتباط نشان میدهد خنده در مکالمه نقش ارتباطی دارد.
خندهای که بر پایه سیستم گفتار ساخته شده، میتواند در کسری از ثانیه فعال و متوقف شود؛ دقیقاً همان چیزی که گفتوگو نیاز دارد.
خنده در پایان یک جمله و در زمان مناسب ظاهر میشود.
پس از آن سریع متوقف میشود تا مکالمه ادامه پیدا کند.
این نوع خنده به هماهنگی اجتماعی کمک میکند؛ بنابراین دو سیستم متفاوت در نهایت به یک رفتار ظاهری مشابه ختم میشوند؛ یکی خنده را از ماشین احساسی قدیمی مغز تولید میکند و دیگری از ابزارهای زبانی مغز برای جایگذاری خنده در گفتوگو استفاده میکند.
وقتی خنده از کنترل خارج میشود
شناخت دو سیستم متفاوت خنده میتواند روش پزشکان برای بررسی اختلالات مرتبط با خنده را تغییر دهد.
خنده غیرطبیعی در برخی شرایط پزشکی دیده میشود؛ از جمله:
برخی اختلالات تشنجی
اختلالات خلقی
بیماری آلزایمر
اسکیزوفرنی
خنده ناگهانی و غیرقابل کنترل که هیچ احساس شادی همراه آن نیست، با خندهای که سرشار از احساس است تفاوت دارد.
یکی ممکن است نشاندهنده مشکل در مدار حرکتی باشد و دیگری به اختلال در سیستم احساسی مربوط شود. پژوهشهای قبلی درباره گریه و خنده غیرقابل کنترل نیز از این تقسیمبندی حمایت کردهاند.
این تفاوت میتواند به پزشکان کمک کند به جای برخورد با تمام انواع خنده غیرمعمول به عنوان یک علامت واحد، مشخص کنند کدام مدار مغزی دچار اختلال شده است.
ارتباط شگفتانگیز خنده و کاهش درد
یک مسیر دیگر در شبکه احساسی خنده وجود دارد که به نکتهای جالب منتهی میشود. قشر سینگولیت قدامی که نقش مهمی در خنده خودجوش دارد، همچنین یکی از بخشهای اصلی سیستم کنترل درد طبیعی مغز است.
این همپوشانی میتواند توضیحی علمی برای چیزی باشد که بسیاری از افراد از گذشته تجربه کردهاند: خنده شدید میتواند احساس درد را کاهش دهد.
یک مطالعه نشان داده است خندیدن گروهی و مشترک، تحمل درد افراد را افزایش میدهد. پژوهشگران این موضوع را نشانهای از آزاد شدن مسکنهای طبیعی بدن میدانند.
نتیجهگیری: خنده دو زبان متفاوت در مغز دارد
سیستم عصبی خنده اکنون به شکل دقیقتری شناخته شده است. پژوهش جدید نشان میدهد خنده انسان از دو شبکه مجزا تشکیل میشود؛ یکی قدیمی، احساسی و مرتبط با شادی، دیگری وابسته به گفتار و تعامل اجتماعی.
Fausto Caruana امیدوار است این نقشه عصبی بتواند به پژوهشهای آینده درباره ارتباطات انسانی و همچنین رابطه پیچیده میان خنده و کاهش درد کمک کند؛ موضوعی که تیم او قصد دارد در ادامه بررسی کند.
سؤالات متداول درباره سیستم عصبی خنده
آیا همه خندهها از یک بخش مغز ایجاد میشوند؟
خیر. پژوهش جدید نشان میدهد مغز از دو سیستم جداگانه برای خنده احساسی و خنده اجتماعی استفاده میکند.
خنده بدون احساس چگونه ممکن است؟
با تحریک برخی مناطق مغز، حرکت و صدای خنده ایجاد میشود، اما فرد احساس شادی نمیکند.
خنده خودجوش چیست؟
خندهای غیرارادی است که هنگام تجربه شادی شدید ایجاد میشود و کنترل آن دشوار است.
چرا خنده میتواند درد را کاهش دهد؟
زیرا بخشهایی از مغز مرتبط با خنده احساسی با سیستم طبیعی کنترل درد بدن ارتباط دارند.
این پژوهش کجا منتشر شده است؟
نتایج این مطالعه در نشریه Trends in Neurosciences منتشر شده است.