تحولات جدید در تجارت ایران با بازطراحی مسیرهای تجاری

به گزارش فرتاک نیوز؛ بر اساس گزارش اندیشکده آمریکایی «هادسون»، دولت پیشین ایالات متحده به رهبری دونالد ترامپ با هدف ایجاد انزوای اقتصادی برای ایران، دور جدیدی از تحریم‌ها را اعمال کرد. ایران از زمان انقلاب ۱۹۷۹ تاکنون در برابر فشارهای اقتصادی و نظامی آمریکا و متحدانش مقاومت کرده است.

تهران اکنون امیدوار است با بهره‌گیری از شبکه‌های حمل‌ونقل و لجستیکی که در سال‌های گذشته برای مقابله با فشارهای غرب ایجاد کرده، پیامدهای تحریم‌ها را کاهش دهد. روسیه، پاکستان و چین به عنوان شرکای اصلی ایران در این زمینه شناخته می‌شوند. همچنین، ترکیه ممکن است به عنوان یکی از بازارهای صادراتی و تأمین‌کننده کالا نقش مهم‌تری ایفا کند، در حالی که هند به احتمال زیاد رویکرد محتاطانه‌ای در قبال تحریم‌ها خواهد داشت.

جنگ کنونی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شده، تأثیرات زیادی بر اقتصاد ایران گذاشته، اما همسایگان این کشور همچنان به عنوان مسیرهای حیاتی برای تجارت عمل می‌کنند و مبادلات مرزی، از جمله تجارت غیررسمی، ادامه دارد.

چین پیش از جنگ، بین ۸۰ تا ۹۰ درصد نفت خام صادراتی ایران را خریداری می‌کرد که ارزش آن به ۳۲ میلیارد دلار می‌رسید. عراق و ترکیه نیز به دلیل مرز زمینی با ایران، از شرکای تجاری کلیدی تهران محسوب می‌شوند. اما امارات متحده عربی که در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۸ میلیارد دلار مبادلات تجاری با ایران داشت، در ۱۹ اوت ۲۰۲۶ تمام روابط تجاری، بازرگانی و مالی خود با ایران را متوقف کرد. این تصمیم به معنای از دست رفتن مزایای اقتصادی روابط دیرینه ایران با امارات، به ویژه دبی، بود.

به دلیل محدودیت‌های ناشی از جنگ و تحریم، ایران به طور فزاینده‌ای از بنادر دریای خزر، از جمله بندر انزلی و امیرآباد، و همچنین مرزهای زمینی برای واردات و صادرات بهره می‌برد. مسیر خزر امکان انتقال کالاهایی مانند غلات و روغن خوراکی را فراهم می‌کند و از دسترسی نیروی دریایی آمریکا دور است. با این حال، ظرفیت محدود بنادر و اندازه کوچک کشتی‌های قابل استفاده، از چالش‌های این مسیر به شمار می‌رود. انتقال کالا به‌صورت زمینی با کامیون نیز هزینه بیشتری دارد، اما گزارش‌ها از افزایش قابل توجه محموله‌های عبوری از دریای خزر حکایت دارد.

پاکستان به یکی از مسیرهای کلیدی تجارت ایران تبدیل شده است. دو کشور حدود ۹۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارند و پس از میانجیگری اسلام‌آباد در جنگ، همکاری‌های تجاری و حمل‌ونقلی آن‌ها گسترش یافته است. تهران و اسلام‌آباد در اوت ۲۰۲۵ توافق کردند که حجم تجارت دوجانبه را تا سال ۲۰۲۸ به ۱۰ میلیارد دلار افزایش دهند. این همکاری با استفاده از پرداخت نقدی، مبادله کالا با کالا و مسیرهای زمینی امکان عبور از محدودیت‌های بانکی و مالی غرب را فراهم کرده است.

پاکستان همچنین چندین مسیر جاده‌ای را برای اتصال بنادر خود به گذرگاه‌های مرزی ایران تعیین کرده که این امر، انتقال کالاهای اساسی، سوخت، برق و گاز را تسهیل می‌کند. در مقابل، پاکستان به سوخت و کالاهای مصرفی ارزان ایران دسترسی پیدا می‌کند و صادرکنندگان ایرانی نیز از بازار این کشور و سازوکارهای پرداخت ارزی آن بهره‌مند می‌شوند. اسلام‌آباد علاوه بر منافع اقتصادی، به دنبال تبدیل شدن به کریدوری برای انتقال کالا و انرژی میان خاورمیانه و آسیای مرکزی است.

روسیه نیز در زمینه‌های مالی، تجاری و حمل‌ونقل با ایران همکاری می‌کند. دو کشور عمده مبادلات دوجانبه خود را از طریق سازوکارهای بانکی جایگزین سوئیفت انجام می‌دهند. کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال ـ جنوب که در سال ۲۰۰۰ به‌همت ایران، روسیه و هند تأسیس شد، یکی از محورهای این همکاری است. این شبکه چندوجهی به طول حدود ۷۲۰۰ کیلومتر می‌تواند حمل کالا را نسبت به مسیرهای سنتی مانند کانال سوئز ارزان‌تر و سریع‌تر کند. تکمیل خط آهن رشت ـ آستارا نیز به تسهیل دسترسی ریلی روسیه به بندرعباس کمک خواهد کرد.

چین از طریق ابتکار کمربند و جاده و خطوط ریلی عبوری از آسیای مرکزی با ایران در ارتباط است. مسیر ریلی چین به ایران، که از قزاقستان و ترکمنستان عبور می‌کند، زمان انتقال کالا را به کمتر از دو هفته کاهش می‌دهد، هرچند ظرفیت آن در مقایسه با حمل‌ونقل دریایی محدودتر است. پاکستان به دلیل روابط راهبردی با چین و قرار داشتن در مسیرهای ارتباطی منطقه، در گسترش این همکاری نقش کلیدی دارد.

محتمل‌ترین سناریو این است که ایران به تغییر مسیر تجارت و ایجاد شبکه‌های موازی ادامه دهد. این مسیرها هزینه فشار اقتصادی علیه ایران را افزایش خواهند داد.