سلامت محله‌محور و توسعه پایدار اجتماعی

دکتر محمدرضا مقدسی مدیر و موسس خانه تاب آوری:سلامت محله‌محور و توسعه پایدار اجتماعی یکی از مهم‌ترین و راهبردی‌ترین حوزه‌های مهندسی سلامت معاصر به شمار می‌آید؛ حوزه‌ای که سلامت را از چارچوب‌های محدود درمانی خارج می‌کند و آن را به بطن زندگی روزمره مردم، روابط اجتماعی، فضاهای شهری و ساختارهای محلی پیوند می‌زند.

 توسعه‌ای که از محله آغاز نشود، پایدار نخواهد بود. در این رویکرد، محله نه‌تنها محل سکونت، بلکه زیست‌جهان انسان است؛ جایی که سلامت جسم، روان و اجتماع به‌صورت هم‌زمان شکل می‌گیرد. اگر سلامت را نتیجه تعامل انسان با محیط بدانیم، محله نخستین و تأثیرگذارترین محیط سلامت است. سلامت از خانه آغاز می‌شود، اما در محله معنا پیدا می‌کند.

سلامت محله‌محور بر این اصل استوار است که بسیاری از عوامل تعیین‌کننده سلامت، خارج از نظام رسمی درمان قرار دارند.

کیفیت مسکن، دسترسی به فضاهای عمومی، امنیت اجتماعی، روابط همسایگی، سرمایه اجتماعی، امکان مشارکت مدنی، حمل‌ونقل، آموزش، اشتغال و حتی هویت فرهنگی محله، همگی به‌طور مستقیم بر سطح سلامت ساکنان اثر می‌گذارند.

مهندسی سلامت با نگاه محله‌محور، این عوامل را به‌عنوان اجزای یک سیستم به‌هم‌پیوسته تحلیل می‌کند و تلاش دارد مداخلاتی طراحی کند که هم‌زمان چندین بُعد سلامت را تقویت کنند. سلامت یک پدیده تک‌علتی نیست. پاسخ آن نیز تک‌بعدی نخواهد بود.

در سلامت محله‌محور، تمرکز از بیمارستان و کلینیک به زندگی واقعی مردم منتقل می‌شود. این رویکرد، پیشگیری را جایگزین واکنش می‌کند. به‌جای آنکه منتظر بروز بیماری بمانیم، شرایطی ایجاد می‌شود که احتمال بیماری کاهش یابد.

محله سالم، هزینه درمان را کم می‌کند. این یک واقعیت اقتصادی و اجتماعی است. مهندسی سلامت با استفاده از داده‌های محلی، نقشه‌برداری اجتماعی و تحلیل نیازهای محله، امکان طراحی مداخلاتی را فراهم می‌کند که هدفمند، کم‌هزینه و پایدار باشند.

توسعه پایدار اجتماعی در پیوندی عمیق با سلامت محله‌محور معنا پیدا می‌کند. توسعه‌ای که سلامت را نادیده بگیرد، پایدار نخواهد بود و سلامتی که بر نابرابری اجتماعی بنا شود، دوام نمی‌آورد. توسعه پایدار اجتماعی بر سه اصل عدالت، مشارکت و پایداری استوار است و سلامت محله‌محور هر سه را در خود جای داده است.

عدالت در سلامت محله‌محور یعنی همهٔ ساکنان محله، بدون توجه به طبقه، جنسیت، سن یا قومیت، بتوانند به امکانات و فرصت‌های سلامت دسترسی پیدا کنند. این رویکرد بر سه اصل استوار است: عدالت (دسترسی برابر)، مشارکت (درگیر کردن مردم در تصمیم‌گیری‌ها) و پایداری (تداوم خدمات). سلامت محله‌محور هر سه اصل را در خود دارد و تضمین می‌کند که سلامت برای همه و در همه زمان‌ها در دسترس باشد.

مشارکت زمانی شکل می‌گیرد که مردم در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با محله خود نقش فعال داشته باشند. پایداری نیز زمانی معنا دارد که تغییرات ایجادشده وابسته به پروژه‌های کوتاه‌مدت نباشد، بلکه در ساختار اجتماعی محله نهادینه شود.

یکی از ارکان اساسی سلامت محله‌محور، مشارکت اجتماعی است و بدون مشارکت مردم، هیچ مداخله‌ای پایدار نخواهد بود. مهندسی سلامت محله‌محور مردم را نه مخاطب منفعل، بلکه شریک فعال تغییر می‌داند. ساکنان محله، بهتر از هر متخصصی مسائل، ظرفیت‌ها و اولویت‌های خود را می‌شناسند. مشارکت، فقط یک ابزار نیست؛ یک ارزش است. محله‌ای که مشارکت ندارد، سالم نخواهد بود. این جمله کوتاه اما بنیادین، جوهره این رویکرد را بیان می‌کند.

سلامت محله‌محور همچنین نقش مهمی در کاهش نابرابری‌های سلامت ایفا می‌کند. نابرابری‌ها اغلب در سطح محله آشکار می‌شوند؛ تفاوت در امید به زندگی، شیوع بیماری‌های مزمن، دسترسی به خدمات سلامت و کیفیت محیط زندگی. مهندسی سلامت با تمرکز بر محله‌های کم‌برخوردار، می‌تواند مداخلاتی هدفمند برای کاهش این شکاف‌ها طراحی کند. عدالت سلامت، از محله آغاز می‌شود. این نگاه، سیاست‌گذاری سلامت را از سطح کلان به سطح ملموس زندگی مردم پیوند می‌زند.

از منظر مهندسی سلامت، محله یک سیستم پیچیده اجتماعی است. سیستم‌ها نیاز به طراحی هوشمند دارند. سلامت محله‌محور به معنای ایجاد پیوند میان بخش‌های مختلف است؛ از سلامت و آموزش گرفته تا شهرداری، نهادهای اجتماعی، سازمان‌های مردم‌نهاد و بخش خصوصی. توسعه پایدار اجتماعی بدون همکاری بین‌بخشی امکان‌پذیر نیست. مهندسی سلامت، زبان مشترک این همکاری است. این حوزه با تحلیل سیستم‌ها، شناسایی گلوگاه‌ها و بهینه‌سازی فرآیندها، می‌تواند هم‌افزایی میان بازیگران محلی ایجاد کند.

سلامت روان و اجتماعی یکی از ابعاد مغفول اما حیاتی سلامت محله‌محور است. احساس تعلق، امنیت روانی، اعتماد اجتماعی و امید به آینده، همگی در بستر محله شکل می‌گیرند. محله‌هایی که از فروپاشی روابط اجتماعی رنج می‌برند، حتی با بهترین خدمات درمانی نیز سالم نخواهند شد. مهندسی سلامت محله‌محور به تقویت فضاهای گفت‌وگو، تعامل اجتماعی و فعالیت‌های جمعی توجه ویژه دارد. سلامت روان، نتیجه رابطه است؛ نه نسخه.

در چارچوب توسعه پایدار اجتماعی، سلامت محله‌محور به نسل‌های آینده نیز می‌اندیشد. تصمیم‌هایی که امروز درباره محیط، فضاهای شهری، آموزش و سبک زندگی در محله گرفته می‌شود، سلامت نسل‌های بعد را شکل می‌دهد. مهندسی سلامت با نگاه آینده‌نگر، تلاش می‌کند مداخلاتی طراحی کند که منابع اجتماعی و محیطی را حفظ کرده و امکان زیست سالم را برای آیندگان فراهم سازد. توسعه پایدار، مسئولیت بین‌نسلی است. این مسئولیت از محله آغاز می‌شود.

یکی دیگر از ویژگی‌های مهم سلامت محله‌محور، افزایش تاب‌آوری اجتماعی است. محله‌های تاب‌آور، در برابر بحران‌هایی مانند بلایای طبیعی، پاندمی‌ها، شوک‌های اقتصادی و آسیب‌های اجتماعی، توان مقاومت و بازسازی دارند. این تاب‌آوری حاصل زیرساخت فیزیکی صرف نیست؛ نتیجه اعتماد، همکاری و شبکه‌های حمایتی است. مهندسی سلامت محله‌محور با تقویت این شبکه‌ها، محله را به یک سپر اجتماعی تبدیل می‌کند. تاب‌آوری، ساخته می‌شود؛ تصادفی نیست.

در عصر داده و هوش مصنوعی، سلامت محله‌محور نیز وارد مرحله‌ای نوین شده است. مهندسی سلامت می‌تواند با استفاده از داده‌های محلی، تحلیل الگوهای سلامت، نقشه‌های خطر و سامانه‌های هوشمند، تصمیم‌گیری را دقیق‌تر و عادلانه‌تر کند. اما فناوری در این رویکرد هدف نیست؛ ابزار است. اگر فناوری از انسان و جامعه جدا شود، به نابرابری دامن می‌زند. سلامت محله‌محور، فناوری را در خدمت انسان قرار می‌دهد. انسان، نقطه شروع است.

خاتمه کلام و سخن پایانی اینکه سلامت محله‌محور و توسعه پایدار اجتماعی را می‌توان قلب تپنده مهندسی سلامت دانست. این رویکرد، سلامت را از یک خدمت تخصصی به یک فرآیند اجتماعی تبدیل می‌کند. فرآیندی که در آن مردم، محله‌ها و نهادها به‌طور مشترک برای ساختن آینده‌ای سالم‌تر تلاش می‌کنند. توسعه‌ای که از محله آغاز نشود، پایدار نخواهد بود. سلامتی که به محله توجه نکند، عادلانه نیست. آینده مهندسی سلامت، محله‌محور است. این یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت است.