بررسی ابعاد ۶ روز خاموشی مطلق اینترنت در ایران

واشنگتن پست گزارش داده است که در روز‌های اخیر ایران با یکی از شدیدترین اختلال‌های اینترنتی سال‌های گذشته روبه‌رو شده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد که دسترسی به اینترنت در سراسر کشور به شدت محدود شده و در برخی ساعات تقریباً به طور کامل قطع شده است. طبق داده‌های نهاد‌های پایش اینترنت مانند نت بلاکس، میزان اتصال کشور به اینترنت جهانی در مقاطعی به حدود ۴ درصد از سطح معمول کاهش یافته است.

در روز‌های اخیر ایران با یکی از گسترده‌ترین اختلال‌های اینترنتی سال‌های گذشته روبه‌رو شده است. گزارش‌ها و داده‌های نهاد‌های پایش اینترنت نشان می‌دهد که اتصال کشور به شبکه جهانی اینترنت طی چند روز گذشته به شدت کاهش یافته و در برخی مقاطع تقریباً به سطح حداقلی رسیده است. این وضعیت که اکنون وارد ششمین روز خود شده، نه‌تنها ارتباطات دیجیتال مردم را مختل کرده بلکه پیامد‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی قابل توجهی نیز به همراه داشته است.

آغاز اختلال و ابعاد فنی

قطع یا محدودیت شدید اینترنت در ایران از اواخر فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد. در این دوره بسیاری از مسیر‌های ارتباطی که ترافیک اینترنت ایران را به شبکه جهانی متصل می‌کنند، به شکل قابل توجهی محدود شدند. داده‌های فنی نشان می‌دهد که میزان اتصال ایران به اینترنت جهانی در برخی ساعات به کمتر از چند درصد از سطح معمول رسیده است.

کارشناسان شبکه معتقدند چنین افت شدیدی در ترافیک اینترنت معمولاً در نتیجه محدود شدن درگاه‌های بین‌المللی اینترنت یا اعمال محدودیت از سوی زیرساخت‌های اصلی مخابراتی کشور رخ می‌دهد. در این شرایط، حتی اگر شبکه‌های داخلی همچنان فعال باشند، ارتباط با وب‌سایت‌ها و سرویس‌های خارجی تقریباً غیرممکن می‌شود.

تأثیر بر زندگی روزمره و اقتصاد دیجیتال

قطع گسترده اینترنت تأثیر مستقیم و گسترده‌ای بر زندگی روزمره شهروندان گذاشته است. بسیاری از کاربران امکان استفاده از شبکه‌های اجتماعی، پیام‌رسان‌های خارجی و خدمات آنلاین را از دست داده‌اند. همچنین ارتباط با دوستان و اعضای خانواده در خارج از کشور با مشکل جدی روبه‌رو شده است.

از نظر اقتصادی، این وضعیت برای کسب‌وکار‌های آنلاین و فعالان اقتصاد دیجیتال خسارت قابل توجهی ایجاد کرده است. فروشگاه‌های اینترنتی، استارتاپ‌ها، فریلنسر‌ها و شرکت‌هایی که فعالیت آنها وابسته به اینترنت جهانی است، با کاهش شدید فعالیت یا توقف کامل خدمات مواجه شده‌اند. در سال‌های اخیر بخش قابل توجهی از اقتصاد خدماتی در ایران به بستر آنلاین منتقل شده بود و اختلال در اینترنت عملاً این بخش از اقتصاد را فلج کرده است.

محدود شدن جریان اطلاعات

یکی از مهم‌ترین پیامد‌های قطع اینترنت، محدود شدن دسترسی به اطلاعات و کاهش گردش آزاد اخبار است. در شرایطی که اینترنت جهانی در دسترس نباشد، انتشار سریع تصاویر، گزارش‌ها و اطلاعات از داخل کشور به خارج بسیار دشوار می‌شود.

فعالان حوزه حقوق دیجیتال و آزادی بیان بار‌ها هشدار داده‌اند که خاموشی‌های اینترنتی می‌تواند باعث کاهش شفافیت در زمان بروز بحران‌ها یا ناآرامی‌های اجتماعی شود. در چنین شرایطی، دسترسی شهروندان به منابع خبری مستقل و ارتباط با رسانه‌های بین‌المللی محدود می‌شود.

محدودیت ابزار‌های دور زدن فیلترینگ

در سال‌های گذشته بسیاری از کاربران ایرانی برای عبور از فیلترینگ از ابزار‌هایی مانند VPN استفاده می‌کردند. اما در شرایطی که اتصال به اینترنت جهانی به طور گسترده قطع شود، حتی این ابزار‌ها نیز کارایی خود را از دست می‌دهند.

VPN‌ها تنها زمانی قادر به دور زدن فیلترینگ هستند که مسیر ارتباطی با شبکه جهانی برقرار باشد. هنگامی که این مسیر‌ها به صورت فنی مسدود شوند، عملاً امکان استفاده از چنین ابزار‌هایی نیز بسیار محدود می‌شود.

مسئله «اینترنت ملی»

برخی کارشناسان معتقدند رخداد‌های اخیر بار دیگر بحث «اینترنت ملی» یا شبکه اطلاعات داخلی ایران را برجسته کرده است. این طرح که طی سال‌های گذشته به تدریج توسعه یافته، با هدف ایجاد زیرساختی داخلی برای خدمات اینترنتی طراحی شده است.

در چنین مدلی، بسیاری از خدمات مانند بانکداری، پیام‌رسان‌ها یا وب‌سایت‌های داخلی می‌توانند بدون اتصال کامل به اینترنت جهانی نیز فعال باقی بمانند. با این حال منتقدان معتقدند این رویکرد می‌تواند به تدریج فاصله دیجیتال میان ایران و اینترنت جهانی را افزایش دهد و دسترسی کاربران به اطلاعات آزاد را محدود کند.

سابقه قطع اینترنت در ایران

قطع گسترده اینترنت در ایران سابقه‌ای چندساله دارد. در سال‌های گذشته نیز در مقاطع مختلف، به‌ویژه در زمان اعتراضات یا شرایط امنیتی خاص، محدودیت‌های شدید اینترنتی اعمال شده است. نمونه‌های مهم این موارد در سال‌های ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و رخداد‌های دی ماه سال جاری رخ داد که طی آنها دسترسی به اینترنت جهانی برای چند روز یا حتی بیش از یک هفته محدود شد.

این سوابق نشان می‌دهد که قطع یا محدودسازی اینترنت در ایران به ابزاری برای مدیریت شرایط بحرانی تبدیل شده است؛ ابزاری که با وجود پیامد‌های گسترده اقتصادی و اجتماعی، همچنان در برخی مواقع مورد استفاده قرار می‌گیرد.

قطع گسترده اینترنت در ایران طی شش روز گذشته یکی از شدیدترین اختلال‌های ارتباطی در سال‌های اخیر به شمار می‌رود. این وضعیت علاوه بر اختلال در ارتباطات روزمره مردم، پیامد‌های اقتصادی قابل توجهی برای کسب‌وکار‌های آنلاین و فعالان اقتصاد دیجیتال داشته است. در حالی که هنوز زمان دقیق بازگشت کامل اتصال به اینترنت جهانی مشخص نیست، کارشناسان معتقدند تداوم چنین اختلال‌هایی می‌تواند تأثیرات بلندمدتی بر اقتصاد دیجیتال، اعتماد کاربران و جایگاه ایران در فضای فناوری جهانی داشته باشد.