آیین آتش، آغاز سال نوی گیلانیها و میراثی که دوباره جان گرفت
در میانه مردادماه، زمانی که بسیاری از مردم ایران در روزهای گرم تابستان به سر میبرند، مردمان دیلمان و مناطق کوهستانی شرق گیلان آیینی کهن را برگزار میکنند؛ جشنی به نام «نوروزبل» که آغاز سال نوی دیلمی و گالشی به شمار میرود.
بر اساس گاهشماری قدیم گیلان، سال نو در تقویم دیلمی برخلاف تقویم رسمی کشور، نیمه مردادماه آغاز میشود و مردم با برپا کردن آتشهای بزرگ در کوهستانها، ورود به سال جدید را جشن میگیرند. این آیین طی سالهای اخیر با تلاش جوامع محلی دوباره احیا شده و به عنوان یکی از میراثهای ناملموس فرهنگی ایران به ثبت رسیده است.
«نوروزبل» تنها یک جشن ساده نیست؛ بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردم گیلان محسوب میشود. این آیین در گذشته در مناطق کوهستانی دیلمان، املش، رامسر، جواهرده، الموت، طالقان و بخشهایی از غرب مازندران برگزار میشد و نشانهای از پیوند انسان با طبیعت، کشاورزی و چرخه زندگی بود.
واژه «بل» در گویش مردم کوهستان و «ول» در تلفظ جلگهای گیلان به معنای شعله آتش است و نوروزبل به معنای «آتش نوروزی» شناخته میشود. این آتش در آخرین شب سال دیلمی، یعنی پایان ماه «اسپندارما» و آغاز «نوروزما» روشن میشود و مردم با خواندن اشعار محلی و اجرای آیینهای سنتی به استقبال سال جدید میروند.
پژوهشگران فرهنگ گیلان معتقدند آغاز سال دیلمی با فصل برداشت محصول همزمان است و به همین دلیل بسیاری از روستاهای کوهپایهای شرق گیلان، جشن خرمن و نوروزبل را در کنار یکدیگر برگزار میکردند. گالشها نیز در نخستین روز سال جدید با روشن کردن آتش در ارتفاعات، آغاز کوچ دامداران به مناطق ییلاقی را اعلام میکردند.
احیای دوباره نوروزبل در سالهای اخیر مورد توجه ادارهکل میراث فرهنگی گیلان قرار گرفت. این نهاد طی سالهای ۱۳۸۶ تا ۱۳۸۸ در کنار مردم محلی در برگزاری این آیین حضور داشت و برگزاری نشستهای علمی و تهیه پرونده ثبتی، زمینه ثبت نوروزبل به شماره ۱۳۷۱ در خردادماه ۱۳۹۶ به عنوان میراث معنوی کشور را فراهم کرد.
نوروزبل امروز علاوه بر ارزش فرهنگی، میتواند به عنوان ظرفیتی مهم برای توسعه گردشگری روستایی و فرهنگی گیلان مورد استفاده قرار گیرد؛ چراکه بسیاری از کشورهای جهان با معرفی جشنها و آیینهای بومی، گردشگران را با فرهنگ مناطق مختلف آشنا کرده و از این مسیر به رونق اقتصادی جوامع محلی کمک میکنند.
جشنهایی مانند نوروزبل، تیرماسیزدهشو و دیگر آیینهای سنتی گیلان نشان میدهد فرهنگ این استان تنها در طبیعت سرسبز و سواحل زیبایش خلاصه نمیشود؛ بلکه در دل آداب و رسوم مردمانی نهفته است که قرنها با طبیعت و تاریخ خود زندگی کردهاند.
