راه‌اندازی بخش فارسی آسیا پلاس در تاجیکستان؛ تقویت جایگاه زبان فارسی

به گزارش فرتاک نیوز؛ راه‌اندازی بخش فارسی خبرگزاری «آسیا پلاس» در تاجیکستان، بار دیگر توجه‌ها را به جایگاه زبان فارسی در رسانه‌های این کشور جلب کرده است. این اقدام می‌تواند ارتباط رسانه‌ای دوشنبه با جامعه گسترده فارسی‌زبان منطقه را افزایش دهد و زمینه حضور پررنگ‌تر «خط نیاکان» در عرصه فرهنگی و رسانه‌ای تاجیکستان را فراهم کند.

تاریخ رسانه‌های فارسی‌نویس در تاجیکستان نشان می‌دهد پیوند میان زبان فارسی و این منطقه دست‌کم از آغاز قرن ۲۰ میلادی سابقه داشته است. نشریه «بخارای شریف» با تلاش «روشن‌فکران تجددخواه (جدیدیان)» و مدیریت «میرزا جلال یوسف‌زاده» در اسفند ۱۹۱۲ در منطقه «ماوراءالنهر و تاجیکستان کنونی» منتشر شد و پس از تحولات سیاسی، مجله و روزنامه «شعله انقلاب» در «سمرقند» به بازتاب ادبیات، اخبار و مسایل اجتماعی تاجیکان کمک کرد.

در ادامه، نشریه «آواز تاجیک» نیز به عنوان نشریه فارسی‌زبان پیش از سیطره مسکو بر آسیای مرکزی و تاجیکستان مطرح می‌شود. این نشریه در سال ۱۹۲۴، در دوران شکل‌گیری جمهوری خودمختار تاجیکستان، با همت نخبگان ادبی و فکری تاجیک از جمله «نظیر صدرالدین عینی» به زیر چاپ رفت.

اما با تسلط شوروی بر آسیای مرکزی در سال ۱۹۲۸، خط لاتین جایگزین خط زبان فارسی شد و از سال ۱۹۴۰ خط سیریلیک به صورت رسمی جایگزین «خط نیاکان» تاجیک‌ها گردید. در طول ۷۶ سال سیطره مسکو بر دوشنبه، استفاده از خط فارسی به حوزه‌های تخصصی ایران‌شناسی، آموزش‌های محدود دانشگاهی و یا پخش‌های برون‌مرزی رادیویی مانند رادیو دولتی «صدای تاجیک» محدود شد و رسانه‌های عمومی فارسی‌نویس داخلی از گردونه خارج گردید.

با نزدیک شدن تاجیکستان به فروپاشی شوروی در ۱۹۸۹، قانون زبان تصویب شد که خط فارسی را به عنوان «خط نیاکان» به‌رسمیت شناخت. در پی آن، موجی از نشریات و صفحات فارسی‌نویس در جراید دوشنبه مانند هفته‌نامه «ادبیات و صنعت» شکل گرفت و خبرگزاری دولتی «خاور» (KHovar) نیز در کنار برخی نهادهای رسمی، بخش‌های محدود فارسی‌نویس خود را برای مخاطبان منطقه فعال نگه داشت.

با این وجود، احیای خط فارسی در تاجیکستان با چالش‌های ساختاری و واقعیت‌های عینی روبه‌رو است. سهم آموزش خط نیاکان در نظام آموزشی این کشور محدود است و فقط ۲ ساعت در هفته برای دانش‌آموزان پایه‌های هفتم و هشتم در نظر گرفته شده که برای تسلط پایدار بر سواد فارسی کافی نیست.

از سوی دیگر، خط فارسی در ساختار دیوان‌سالاری و زندگی روزمره تاجیکستان کاربرد چندانی ندارد. به همین دلیل، شماری از افرادی که در دوران مدرسه خط نیاکان را فرا می‌گیرند، به دلیل نبود عرصه عملی برای مطالعه و نگارش، به تدریج آن را فراموش می‌کنند؛ امری که نشان می‌دهد عبور از حصار سیریلیک تنها با تصمیمات رسانه‌ای ممکن نیست و نیازمند ریل‌گذاری جامع آموزشی و حقوقی در بدنه حاکمیت است.

در کنار این چالش‌ها، نشانه‌های تغییر رویکرد در سطوح عالی تصمیم‌گیری تاجیکستان دیده می‌شود که به اهمیت همگرایی با حوزه تمدنی فارسی‌زبان اشاره دارد. مهم‌ترین سیگنال حاکمیتی در این مسیر، دستور اخیر «امامعلی رحمان» رئیس‌جمهوری تاجیکستان است که بر ضرورت تقویت آموزش «خط نیاکان» در چارچوب برنامه‌های «تبلیغ و ترویج تاریخ و فرهنگ آریایی» تاکید کرد؛ اقدامی که می‌تواند مقدمه تحول در متون درسی مدارس باشد.

هم‌زمان، تمایل عملی دفتر رئیس‌جمهوری تاجیکستان و نهادهای دولتی به استفاده از خط فارسی در فضای مجازی افزایش یافته است. نماد عینی این چرخش، انتشار متن فرمان تاسیس جایزه ابوعلی ابن‌سینا و نیز انعکاس خبر کمک‌های بشردوستانه تاجیکستان به ایران با خط فارسی در صفحه رسمی فیس‌بوک امامعلی رحمان بوده است.

این اقدامات در کنار فعالیت مستمر بخش فارسی خبرگزاری دولتی «خاور» و پخش برنامه‌های گویشی رادیو «صدای تاجیک» نشان می‌دهد حاکمیت دوشنبه ظرفیت‌های راهبردی این خط را در تقویت دیپلماسی هم‌زبانی و بازتعریف موقعیت منطقه‌ای به رسمیت شناخته است.

راه‌اندازی بخش فارسی خبرگزاری «آسیا پلاس» فراتر از یک تغییر درون‌سازمانی، به عنوان نقطه‌عطفی در هندسه رسانه‌ای و دیپلماسی عمومی آسیای مرکزی توصیف می‌شود. این رسانه با شکستن سد خط سیریلیک توانست مخاطبان فارسی‌زبان در ایران، افغانستان و حتی کشورهای دیگر را متصل کند تا تحولات تاجیکستان و آسیای مرکزی از مسیر جدیدی به دنیای فارسی‌زبان مخابره شود.

در نتیجه، این برداشت مطرح می‌شود که این پادگفتمان رسانه‌ای می‌تواند به تقویت منطقه‌گرایی، تثبیت هویت مستقل «جنوب جهانی» و تعمیق پیوندهای راهبردی میان کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای و اکو کمک کند. همچنین اگر این حرکت با پشتیبانی‌های ساختاری داخل تاجیکستان همراه شود، نه تنها گسست تاریخی ناشی از تغییر خط ترمیم خواهد شد، بلکه دوشنبه به یکی از کانون‌های اصلی تولید خبر و تحلیل در حوزه تمدنی فارسی‌زبان تبدیل می‌شود.