تفاوت دیه زن و مرد چیست؟/ بررسی حقوقی دیه

علت این تفاوت، علاوه بر برخی دلایل فقهی، به تفاوت جایگاه اجتماعی و نقش اقتصادی زنان در برابر مردان بازمی گردد. برخی فقها با این استدلال که مردان در میدان مسائل اقتصادی عمدتاً فعال تر بوده و منشأ تولید ثروت و نان آور خانواده هستند، این عدم تساوی در دیه را امری عقلایی می دانند.

در همین راستا، امیر ولایی صمدی، حقوقدان و وکیل پایه یک دادگستری، از مجموعه گروه حقوقی دادیار ۲۴ به بررسی ابعاد حقوقی و قانونی دیه و شرایط آن در گفت وگو با خبرنگار پرداخت.

دیه چیست و چه دعاوی دارای دیه است؟

دیه وجهی است که با حکم دادگاه از فردی که به دیگری صدمه وارد کرده است، گرفته می شود. بر اساس ماده ۴۴۵ قانون مجازات اسلامی، دیه مقدار مال معینی است که در شرع برای جنایات غیرعمدی بر نفس، عضو یا منفعت مقرر شده است.

دعاوی که دارای دیه هستند شامل هرگونه لطمه عمدی یا غیرعمدی (در نتیجه بی احتیاطی) به جان و سلامتی افراد می شود که موجب ضرر مادی یا معنوی گردد. همچنین در دعاوی کیفری مربوط به جنایات عمدی نیز، در مواردی که به هر جهتی اجرای مجازات قصاص ممکن نباشد، مجازات به پرداخت دیه تبدیل می شود.

ماهیت دیه چیست؟

در قانون مجازات اسلامی، مجازات های اصلی به چهار دسته مجازات حدی، مجازات تعزیری، قصاص و دیه تقسیم می شوند. ماهیت دیه در واقع یک جریمه نقدی و مجازات اصلی است که برای جرایم عمدی و غیرعمدی در نظر گرفته می شود. مسئولیت پرداخت این خسارت نیز بسته به نوع جرم (عمد، شبه عمد یا خطای محض) می تواند بر عهده خود شخص مرتکب، عاقله (خویشاوندان ذکور نسبی) و یا در شرایطی خاص بر عهده بیت المال باشد.

دیه غیرمسلمانان با مسلمان فرق دارد؟

اگرچه در گذشته و در جوامع اولیه تفاوت هایی در این زمینه وجود داشت، اما امروزه با توجه به تأکید قانون اساسی بر تساوی افراد و با استناد به حکم حکومتی مقام معظم رهبری که توسط مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال ۱۳۸۴ تصویب شد، دیه غیرمسلمانان با مسلمانان برابر شده است. در مقررات مربوط به افزایش و تغلیظ دیه نیز قانون گذار صراحتاً بیان کرده است که هیچ فرقی بین مقتول مسلمان و نامسلمان وجود ندارد.

دیه ماه های حرام

• قانون گذار شرایطی را تحت عنوان «تغلیظ دیه» پیش بینی کرده است که به معنای شدت دادن و افزایش خون بها است.

• این افزایش دیه منحصراً برای جرم قتل در نظر گرفته می شود و برای جراحات و صدمات اعضا هرگز تغلیظ دیه اعمال نمی گردد.

• برای اعمال این حکم، هم عمل قتل و هم فوت قربانی باید در یکی از چهار ماه حرام (محرم، رجب، ذی القعده و ذی الحجه) رخ داده باشد.

• در صورت تحقق این شرایط، مقدار دیه به میزان یک سومِ دیه کامل افزایش خواهد یافت.

فلسفه افزایش دیه در ماه های حرام و حرم مکه در چیست؟

قانون مقرر می دارد که علاوه بر ماه های حرام، در صورتی که عمل قتل در محدوده حرم مکه واقع شود نیز مجازات دیه نفس تغلیظ شده و یک سوم به آن افزوده می شود.

فلسفه این تشدید مجازات در فقه و شریعت اسلامی، حفظ حرمت و قداست ویژه این زمان ها و مکان های خاص است.

اسلام این ماه ها و همچنین محدوده حرم امن الهی را زمان و مکانی برای صلح و آرامش قرار داده و ریختن خون و جنگ در آن ها را به شدت نهی کرده است. از این رو، افزایش یک سومی دیه به عنوان یک عامل بازدارنده قوی برای کسانی که این حریم امن و قداست را می شکنند، وضع شده است تا افراد از ارتکاب خشونت در این ایام و اماکن مقدس پرهیز کنند.

در چه شرایطی دیه جایگزین قصاص می شود؟

دیه در شرایطی اعمال می شود که اجرای مجازات قصاص ممکن نباشد. این جایگزینی معمولاً در موارد زیر رخ می دهد:

1. در جنایات غیرعمدی (شبه عمد و خطای محض) که از اساس مستوجب قصاص نیستند.

2. در جنایات عمدی که به هر دلیلی (مانند گذشت اولیای دم، فرار متهم یا مرگ او) امکان اجرای قصاص وجود ندارد.

3. بر اساس ماده ۳۸۲ قانون مجازات اسلامی، اگر یک مرد مسلمانی، زن مسلمانی را عمداً به قتل برساند، اولیای دم زن برای اجرای قصاص باید ابتدا نصف دیه مرد را به قاتل بپردازند؛ و اگر این شرایط فراهم نشود، ممکن است با توافق، مجازات قصاص به دیه تبدیل گردد.

نظر فقها و اسلام در مورد دیه و چرایی نصف آن با مرد و زن

بر اساس فتوای فقهای شیعه، دیه نفس زن مسلمان نصف دیه مرد است. در مورد آسیب به اعضای بدن نیز، دیه زن و مرد تا زمانی که به یک سوم دیه کامل نرسیده باشد مساوی است، اما به محض این که دیه جراحت به یک سوم برسد، دیه زن به نصف تقلیل می یابد.

فقها و مراجعی نظیر آیت الله مکارم شیرازی، موسوی بجنوردی و محقق داماد معتقدند که علت این تفاوت، صرفاً یک مسئله اقتصادی است و هیچ گونه ارتباطی به ارزش انسانی و معنوی افراد ندارد. از آنجا که وظیفه تأمین مخارج خانواده و نان آوری در اسلام بر عهده مرد گذاشته شده است، فقدان او آسیب اقتصادی بزرگ تری به خانواده وارد می کند. آیت الله جوادی آملی نیز تأکید دارد که دیه نشانه مقام و ارزش انسانی نیست؛ همان طور که دیه یک انسان عالم و دانشمند با یک انسان جاهل کاملاً برابر است، در مورد زن و مرد نیز این تفاوت مالی از منزلت زن نمی کاهد.

با این حال، برای رفع شبهات و مشکلات جامعه امروزی و حمایت از زنان آسیب دیده، قانون گذار در سال ۱۳۹۲ تبصره ای (ماده ۵۵۱) وضع کرد. بر اساس این قانون و رأی وحدت رویه دیوان عالی کشور در سال ۱۳۹۸، مقرر شد که مابه التفاوت دیه زن تا سقف دیه کامل مرد، از طریق نهادی به نام «صندوق تأمین خسارت های بدنی» پرداخت شود تا زنان نیز در عمل مبلغی معادل دیه کامل دریافت کنند.