کودک‌تان لجباز شده؟ این واکنش والدین اوضاع را بدتر می‌کند!
لجبازی کودکان همیشه نشانه بدرفتاری یا ناسازگاری نیست؛ گاهی این رفتار راهی برای بیان خشم، خستگی، ناکامی یا تلاش برای رسیدن به استقلال است. زهرا غلامی قره‌شیران، دکترای روانشناسی کودک، با تأکید بر نقش رفتار والدین در مدیریت این موقعیت‌ها توضیح می‌دهد که فریاد زدن، تهدید و تنبیه می‌تواند به تشدید لجبازی منجر شود و آرامش، ثبات در قوانین و شناخت احساسات کودک، مسیر مؤثرتری برای حل این چالش است.
زهرا غلامی قره شیران/ دکترای روانشناسی کودک؛ در نگاه روان‌شناختی، کودک لجباز الزاماً کودکی بدرفتار یا ناسازگار نیست. بسیاری از رفتارهای مخالفت‌آمیز در سال‌های کودکی بخشی از فرایند رشد، شکل‌گیری استقلال و یادگیری کنترل هیجان‌هاست. مسئله اصلی از جایی آغاز می‌شود که والدین در برابر این رفتار وارد جنگ قدرت شوند و با فریاد، تهدید یا تنبیه بخواهند کودک را وادار به اطاعت کنند. چنین واکنشی ممکن است به جای حل مشکل، لجبازی را شدیدتر کند. بر همین اساس، والدین باید پیش از هر واکنش، دلیل پشت رفتار کودک را بشناسند.
چرا کودک لجبازی می‌کند؟
کودک گاهی نمی‌تواند خشم، خستگی، ترس، حس ناکامی یا نیاز خود را به شکل کلامی بیان کند و مخالفت کردن را به عنوان راهی برای نشان دادن احساساتش انتخاب می‌کند. در سنین پایین نیز تلاش برای «خودم انجام می‌دهم» بخشی از مسیر استقلال‌طلبی است. به همین دلیل، بهتر است والدین به جای چسباندن برچسب «لجباز» به کودک، شرایطی را که معمولاً این رفتار در آن اتفاق می‌افتد بررسی کنند.
گرسنگی، خستگی، تغییر برنامه روزانه، محدودیت ناگهانی یا دریافت نکردن توجه کافی می‌تواند زمینه بروز رفتارهای مقابله‌ای را بیشتر کند. وقتی والدین الگوی رفتار را پیدا کنند، راحت‌تر می‌توانند قبل از شدت گرفتن بحران، شرایط را مدیریت کنند.
با کودک لجباز چگونه رفتار کنیم؟
اولین اصل، حفظ آرامش است. فریاد زدن، تحقیر کردن و تهدید، معمولاً کودک را به همکاری نزدیک نمی‌کند و می‌تواند فضای رابطه والد و فرزند را متشنج‌تر کند. بهتر است والدین قوانین را کوتاه، روشن و متناسب با سن کودک بیان کنند و در اجرای آنها ثبات داشته باشند.
برای مثال، به جای بحث طولانی، می‌توان یک انتخاب محدود و قابل اجرا پیش روی کودک گذاشت. دادن دو گزینه مناسب، به کودک احساس کنترل بیشتری می‌دهد، بدون اینکه مرز اصلی قانون از بین برود. همچنین والدین باید رفتار مطلوب را ببینند و همان لحظه آن را تقویت کنند. تشویق مشخص برای همکاری، صبر یا رعایت قانون، به کودک نشان می‌دهد که رفتار مناسب نیز می‌تواند توجه و رضایت والدین را به دنبال داشته باشد.
هنگام عصبانیت کودک چه کنیم؟
زمانی که کودک در اوج خشم یا قشقرق است، توضیح‌های طولانی معمولاً نتیجه چندانی ندارد. والدین بهتر است ابتدا از شدت هیجان کم کنند، محیط را آرام نگه دارند و پس از بازگشت کودک به وضعیت آرام‌تر درباره اتفاق رخ داده صحبت کنند.
در این مرحله، نام‌گذاری احساسات نیز اهمیت دارد؛ اینکه کودک یاد بگیرد خشم، ناراحتی، حسادت یا ناامیدی خود را بشناسد و درباره آنها حرف بزند. هدف فقط متوقف کردن رفتار لجبازانه نیست، بلکه آموزش مهارتی است که کودک در آینده بتواند به جای فریاد و مخالفت، احساسش را با کلمات بیان کند.
چه زمانی مراجعه به روان‌شناس لازم است؟
لجبازی گهگاه در بسیاری از کودکان دیده می‌شود، اما اگر رفتارهای مقابله‌ای شدید، طولانی و مداوم باشند و در خانه، مدرسه یا روابط کودک اختلال ایجاد کنند، بهتر است موضوع توسط روان‌شناس کودک یا متخصص مربوط بررسی شود. مهم است والدین به جای تمرکز صرف بر «اطاعت گرفتن»، علت رفتار را پیدا کنند و مهارت‌های ارتباطی و هیجانی کودک را تقویت کنند.
در نهایت، برخورد درست با لجبازی به معنای شکست دادن کودک نیست؛ هدف این است که کودک به تدریج یاد بگیرد چگونه خواسته‌های خود را مطرح کند، با ناکامی کنار بیاید، احساساتش را مدیریت کند و در عین حفظ استقلال، قوانین و مرزهای منطقی را بپذیرد. آرامش، ثبات، گفت‌وگوی مناسب و توجه به رفتارهای مثبت، چهار ابزار مهم والدین برای عبور از این مرحله هستند.