محمدشاه قاجار؛ شاهی که با بحران به تخت نشست
محمدشاه قاجار سومین پادشاه این سلسله بود؛ پادشاهی که ۱۴ سال سلطنت کرد و دورانش با بحرانهای سیاسی و نظامی متعددی همراه شد.
محمدشاه قاجار، فرزند عباس میرزا و نوه فتحعلیشاه، سومین پادشاه سلسله قاجار بود که از سال ۱۸۳۴ تا ۱۸۴۸ میلادی بر ایران حکومت کرد. او در ۵ ژانویه ۱۸۰۸ در تبریز متولد شد و در ۵ سپتامبر ۱۸۴۸ درگذشت.
او پیش از رسیدن به سلطنت «محمدمیرزا» نام داشت و بخش مهمی از دوران کودکی و نوجوانی خود را در تبریز گذراند. پس از درگذشت عباس میرزا، محمدمیرزا به عنوان ولیعهد انتخاب شد و پس از مرگ فتحعلیشاه، برای تصاحب تاجوتخت راهی تهران شد. در این مسیر، حمایت روسیه و بریتانیا نیز در تثبیت موقعیت او نقش داشت و شورش برخی شاهزادگان قاجار سرانجام سرکوب شد.
پایان رابطه با قائممقام
یکی از مهمترین اتفاقات آغاز سلطنت محمدشاه، تغییر رابطه او با قائممقام فراهانی بود. قائممقام که در تثبیت سلطنت شاه جدید نقش مهمی داشت، خیلی زود مغضوب شد و محمدشاه دستور برکناری، حبس و در نهایت اعدام او را صادر کرد. پس از آن، حاجی میرزا آقاسی به مقام صدراعظمی رسید و نفوذ قابل توجهی در دربار پیدا کرد.
دوران محمدشاه همچنین با تلاش ایران برای بازگرداندن حاکمیت خود بر هرات همراه بود. لشکرکشی به هرات در سالهای ۱۸۳۷ و ۱۸۳۸، ایران را در برابر فشارهای بریتانیا قرار داد و رقابت روسیه و انگلیس بر سر نفوذ در منطقه نیز بر این بحران سایه انداخت. در نهایت، فشارهای خارجی باعث شد محمدشاه از ادامه عملیات عقبنشینی کند.
شورش اصفهان و تنش با عثمانی
در دوره محمدشاه، اصفهان نیز شاهد ناآرامیهای سیاسی و اجتماعی بود. شاه برای تثبیت اقتدار حکومت مرکزی در برابر مخالفان، شخصاً وارد عمل شد و برخورد شدیدی با شورشهای این شهر داشت. منابع تاریخی از تشدید شکاف میان اصفهان و تهران در همین دوره خبر میدهند.
همزمان، اختلافات ایران و عثمانی بر سر مناطق مرزی و حمله والی بغداد به خرمشهر، روابط دو کشور را تا آستانه جنگ پیش برد. میانجیگری قدرتهای خارجی سرانجام به مذاکرات و شکلگیری عهدنامه ارزروم انجامید.
ظهور باب و سالهای پایانی
ظهور باب نیز در واپسین سالهای سلطنت محمدشاه به یکی از موضوعات مهم سیاسی و مذهبی تبدیل شد. باب در دوران محمدشاه تحت نظارت و سپس حبس قرار گرفت و پس از انتقال میان چند نقطه، در نهایت در سالهای بعد و در دوره ناصرالدینشاه اعدام شد.
محمدشاه در تمام سالهای سلطنت از بیماری نقرس رنج میبرد و وخامت وضعیت جسمانی او در سالهای پایانی، بر اداره امور کشور نیز تأثیر گذاشت. او سرانجام در قصر محمدیه در نزدیکی تهران درگذشت و در قم به خاک سپرده شد. پس از مرگ او، ناصرالدینمیرزا با عنوان ناصرالدینشاه بر تخت نشست.
میراث یک پادشاه بحثبرانگیز
سلطنت محمدشاه یکی از دورههای پرتنش تاریخ قاجار بود؛ دورهای که در آن تلاش برای تثبیت قدرت مرکزی، رقابت روسیه و بریتانیا، مسئله هرات، اختلاف با عثمانی و تحولات مذهبی و اجتماعی در کنار هم قرار گرفتند.
محمدشاه اگرچه نتوانست بسیاری از اهداف سیاسی و نظامی خود را محقق کند، اما دوران او را نمیتوان صرفاً در چارچوب شکستهای نظامی یا اختلافات دربار بررسی کرد. این دوره یکی از مقاطع مهم گذار ایران قاجاری به تحولات سیاسی و اجتماعی گستردهتر در نیمه دوم قرن نوزدهم بود.