هستهای ژاپن و بازنگری دکترین دفاعی؛ آسیا زیر سایه توکیو میلرزد
هستهای ژاپن و بازنگری دکترین دفاعی توکیو در روزهای اوج تنشهای شرق آسیا، بحثهای تازهای درباره اصول سهگانه غیرهستهای و بازدارندگی پنهان ایجاد کرده است. دولت سانائه تاکایچی با تمرکز بر چرخه سوخت و توسعه دفاعی، عملاً معادلات امنیتی منطقه را تحتتأثیر قرار داده است.
به گزارش فرتاک نیوز؛ در روزهایی که خاطره تلخ «هیروشیما» و «ناگاساکی» هنوز بر آسمان جزایر صلح سنگینی میکند، توکیو در کانون یک چالش راهبردی قرار گرفته است؛ چالشی که میتواند دکترین چنددههای ژاپن را دگرگون کند. در این چارچوب، دولت ملیگرا با تشدید تنشهای شرق آسیا و بازی با تابوهای هستهای، میان نیاز به راکتورهای انرژی و لبه پرتگاه یک بازدارندگی نظامی پنهان قرار گرفته است.
دولت ملیگرای سانائه تاکایچی در آستانه بازنگری اسناد کلان دفاعی و راهبرد امنیت ملی، مسیر بازگشت به انرژی هستهای را با سرعت بیشتری پیش برده است. به گفته گزارشها، او از ابزارهایی مانند «تمدید عمر قانونی راکتورها به بیش از شصت سال»، «کلید خوردن ساخت واحدهای نسل جدید» و «پافشاری بر حفظ چرخه کامل سوخت گرفته» برای تضمین امنیت انرژی و تحقق اهداف کربنزدایی استفاده کرده است.
در لایههای پنهان و امنیتی، اما این سیاست روایت متفاوتی دارد. توکیو با وجود اجرای رویکردهای مرتبط با چرخه سوخت، همچنان در ظاهر بر اصول سهگانه غیرهستهای تاکید میکند، معاهده عدم اشاعه را امضا کرده و امنیت نظامی خود را به چتر بازدارندگی ایالات متحده پیوند داده است.
با این حال، تخصص مهندسی، زیرساختهای پیشرفته موشکی و انباشت مقادیر زیادی از مواد شکافتپذیر و پلوتونیم، ژاپن را به مرز یک «قدرت آستانهای» نزدیک کرده است. سیاستی که به گفته تحلیلها، بدون تولید سلاح اتمی میتواند نوعی بازدارندگی خاموش در برابر رقبای منطقهای ایجاد کند.
در همین زمینه، اظهارات جنجالی شینجیرو کویزومی (Shinjiro Koizumi)، وزیر دفاع ژاپن درباره ضرورت گفتوگوی «بدون تابو» درباره نقش تسلیحات هستهای در دفاع ملی، زنگ خطری برای تغییر احتمالی اصول سهگانه غیرهستهای به صدا درآورده است. این اصول از سال ۱۹۶۷ ژاپن را از تولید، تملک و ورود سلاحهای اتمی به خاک خود منع کرده بود.
کویزومی همچنین به برخی کشورهای اروپایی که هستهای هستند اشاره کرد و گفت توکیو به بحث و بررسی در مورد تسلیحات اتمی نیاز دارد. او با اشاره به دو کشور فنلاند و فرانسه که به دنبال تقویت سیاستهای بازدارندگی اتمی هستند و اینکه دولت سانائه تاکایچی در صدد بازنگری در سه اصل موجود در سند امنیتی ملی ژاپن تا پایان سال میلادی است، اعلام کرد ژاپن دیگر نمیتواند از توجه به این موضوع اجتناب ورزد.
در کنار این روند، سیاست دوقطبی ژاپن میان توسعه حداکثری صنعت صلحآمیز هستهای و حفظ پتانسیل راهبردی، سایه سنگینی بر معادلات پکن و واشنگتن انداخته است.
بازدارندگی خاموش؛ لایههای پنهان دکترین نظامی و چتر آمریکا
فراتر از ابعاد غیرنظامی و تامین برق، اختلاف اصلی در راهروهای قدرت توکیو درباره دکترین نظامی و امنیت ملی است. اصول سهگانه غیرهستهای که در سال ۱۹۶۷ توسط ایساکو ساتو نخستوزیر وقت ژاپن اعلام شد، بر سه اصل «عدم تولید»، «عدم تملک» و «عدم اجازه ورود تسلیحات اتمی به خاک ژاپن» متعهد بود.
اما بررسیهای تاریخی و اسناد فاششده نشان میدهد اصل سوم در عمل بارها در دوران جنگ سرد، از جمله به واسطه استقرار ناوهای هواپیمابر اتمی آمریکا در بنادر ژاپن، زیر پا گذاشته شده است. در این میان، نشریه «لوموند» گزارش میکند که کابینه تاکایچی و جریانهای ملیگرا استدلال میکنند اصول سنتی در مواجهه با خطرات راهبردی روزافزون در شرق آسیا دیگر کارایی لازم را ندارد.
نشریه همچنین مینویسد که کویزومی پیشتر در مکتوبات پژوهشی خود اذعان کرده بود حفظ اصل عدم ورود تسلیحات با نیازهای «بازدارندگی گسترده» (Extended Deterrence) ایالات متحده همخوانی ندارد. با وجود اینکه آمریکا به عنوان همپیمان کلیدی توکیو چتر اتمی خود را برای حفاظت از ژاپن گسترده است، زمزمههایی از سوی مقامات ارشد سیاسی و مشاوران دولت توکیو مطرح شده که ژاپن برای تضمین امنیت پایدار خود نیازمند بازنگری در چارچوبها و حتی بررسی گزینههایی نظیر «اشتراک هستهای» (Nuclear Sharing) مشابه مدل ناتو است.
در همین حال، نشریه «آسیا تایمز» هنگکنگی در گزارشی تحلیلی مینویسد توکیو از نظر فنی مدتهاست به عنوان یک «قدرت آستانهای» شناخته میشود. این گزارش تاکید میکند ژاپن سلاح هستهای ندارد، اما به دلیل دانش پیشرفته مهندسی، زیرساختهای موشکی پیشرفته و در اختیار داشتن دهها تن مواد شکافتپذیر و پلوتونیم جداسازیشده (کافی برای تولید هزاران کلاهک اتمی)، در وضعیت حساس راهبردی قرار گرفته است.
واکنشهای منطقهای؛ از فشار پکن با استناد به افکار عمومی تا تغییر راهبرد نظامی کرهشمالی در قبال توکیو
چرخش تدریجی لحن مقامات توکیو و بحثهای بدون تابوی دفاعی، واکنشهای تند و محاسبات جدیدی را در پایتختهای همسایه بهویژه در پکن رقم زد. وزارت امور خارجه چین روز گذشته در بیانیهای که در تارنمای این نهاد منتشر شد، هشدار داد سیاستهای دولت تاکایچی نشانههایی از «نظامیگری جدید» در ژاپن را احیا کرده است.
این بیانیه با استناد به نظرسنجی انجمن تحقیقات افکار عمومی ژاپن تاکید میکند توکیو «اراده ملت خود را به بازی گرفته است و با آینده بیش از صد میلیون شهروند قمار میکند.» براساس این نظرسنجی، ۷۶ درصد از شهروندان ژاپنی خواستار حفظ کامل و بدون تغییر اصول سهگانه غیرهستهای هستند و ۷۷ درصد قاطعانه با طرح «اشتراک هستهای» و استقرار تسلیحات آمریکایی در خاک کشورشان مخالفت میکنند.
همچنین، کیم یو جونگ خواهر رهبر کرهشمالی در ۱۴ مرداد به توسعه توان نظامی ژاپن واکنش نشان داد و گفت دستیابی توکیو به قابلیت حمله پیشدستانه تهدیدی جدی برای صلح و امنیت جهانی است. او هشدار داد پیونگیانگ در واکنش به این تحولات، گزینههای نظامی جدیدی را در دستور کار قرار خواهد داد.
مقاومت جامعه مدنی و فریاد بازماندگان (هیباوکوها)
در همین راستا، شماری از رسانههای اروپایی از جمله بیبی سی انگلیسی، خبرگزاری فرانسه و نشریه لوموند گزارش دادهاند که شهرداران هر دو شهر در بیانیههای صلح سالانه خود، مفاهیم «بازدارندگی هستهای» را به شدت زیر سوال بردهاند. کازومی ماتسویی شهردار هیروشیما رفتار قدرتهای بزرگ در استفاده از ابزار اتمی به عنوان اهرم فشار را محکوم کرد.
شیرو سوزوکی شهردار ناگاساکی نیز صراحتا اعلام کرده تسلیحات اتمی «شر مطلق» هستند و هرگز نمیتوانند با بشریت همزیستی داشته باشند. او در توضیح دیدگاه خود، مفهوم بازدارندگی را سیستمی بسیار خطرناک و شکننده توصیف کرده است.
در ادامه این گزارشها، بازماندگان بمباران اتمی با حمایت سازمانهایی مانند «نیهون هیدانکیو» (که در سال ۲۰۲۴ برنده جایزه صلح نوبل شد) اعتراضاتی برگزار کردند و نگرانی خود نسبت به عملکرد دولت توکیو را مطرح کردند. ساتوشی تاناکا یکی از بازماندگان ۸۲ ساله هیروشیما نیز در گفتوگو با خبرگزاری فرانسه گفت فرار رهبران سیاسی از شفافسازی درباره آینده این اصول و تمرکز انحصاری بر ظرفیتهای نظامی به جای دیپلماسی، تنها مایه نگرانی و ناامیدی است.
براساس گزارش رسانههای غربی، حتی در داخل حزب حاکم لیبرال دموکرات (LDP) شکاف وجود دارد. از جمله فومیو کیشیدا نخستوزیر سابق و نماینده هیروشیما که مخالف سرسخت هرگونه بازنگری در اصول سهگانه غیرهستهای معرفی شده است.
جمعبندی این گزارشها نشان میدهد ژاپن روی لبه باریک و شکننده یک دوگانه تاریخی حرکت میکند؛ بین ضرورتهای سخت بقای اقتصادی و امنیتی در طوفان ژئوپلیتیک قرن جدید و میراث گرانبهای صلحطلبی در تاریخ این کشور. معمای اتمی توکیو نیز به عنوان «داستان اتمی دوچهره» توصیف شده که از یک سو چراغ کارخانهها و استقلال انرژی را روشن نگه میدارد و از سوی دیگر با ایجاد بازدارندگی خاموش، ثبات و موازنه قوا در کل منطقه شرق آسیا را بازتعریف میکند.