دانشگاههای ایران در رتبهبندی جهانی چه وضعیتی دارند؟
اخبار مربوط به رتبهبندی دانشگاههای کشور از سوی موسسه رتبهبندی تایمز واکنشهای مختلفی به دنبال داشت.
طی هفته گذشته اخباری درباره نتایج جدید رتبهبندی تایمز و جایگاه دانشگاههای ایران در این رتبهبندی که قرار است طی ماههای دیگر منتشر شود، مطرح و وضعیت حضور دانشگاههای ایران در نظامهای ارزیابی جهانی، بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است.
از یکسو، طبق اسناد منتشر شده، نام دانشگاههای ایرانی بهطور کامل از رتبهبندی «اثرات پایداری آموزش عالی» (Impact Rankings 2026) حذف شده و از سوی دیگر، مؤسسه تایمز اعلام کرده است که تعداد دانشگاههای ایرانی حاضر در رتبهبندی جهانی دانشگاههای 2027 نسبت به سال گذشته کاهش خواهد یافت.
این دو اتفاق اگر چه در دو شاخه یک نظام رتبهبندی رخ داد اما این پرسش را مطرح کرد که دانشگاههای ایران تا چه اندازه میتوانند در شرایط تحریم، حضور مستمر خود را در نظامهای رتبهبندی بینالمللی حفظ کنند؟
حذفی که علت آن اعلام شد
رتبهبندی «اثرات پایداری آموزش عالی» از سال 2019 توسط مؤسسه تایمز برگزار میشود و دانشگاهها را بر اساس میزان تحقق اهداف 17گانه توسعه پایدار سازمان ملل متحد ارزیابی میکند. ایران از نخستین دوره برگزاری این رتبهبندی در آن حضور داشت و دانشگاههای کشور در برخی شاخصها، از جمله «سلامت و رفاه»، «صنعت، نوآوری و زیرساخت» و «آموزش باکیفیت»، موفق به کسب رتبههای قابل توجهی شده بودند.
در رتبهبندی سال 2025، 34 دانشگاه ایرانی در میان بیش از 2 هزار و 500 دانشگاه حاضر بودند، اما در فهرست سال 2026 نام هیچ دانشگاهی از ایران دیده نمیشود.
پس از انتشار این نتایج، علت حذف ایران محل پرسش رسانهها شد. مؤسسه تایمز در پاسخ به روزنامه «فرهیختگان» اعلام کرد: «رتبهبندی اثرات پایداری آموزش عالی تنها برای اعضای شبکه تأثیرگذاری پایداری تایمز آموزش عالی (Times Higher Education Sustainability Impact Network) در دسترس است و در حال حاضر، به دلیل تحریمهای بینالمللی، امکان دریافت هزینه عضویت از دانشگاههای ایران را نداریم.»
این پاسخ نشان میدهد که حذف دانشگاههای ایرانی، دستکم از نگاه مؤسسه تایمز، به محدودیتهای ناشی از تحریمها و امکانپذیر نبودن عضویت دانشگاههای ایران در این شبکه بازمیگردد. موضوعی که نشان میدهد برخی نظامهای رتبهبندی بینالمللی، علاوه بر شاخصهای علمی، به سازوکارهای اجرایی و عضویت نیز وابستهاند.
رتبهبندی جهانی؛ ایران همچنان پرشمار، اما کمتر از گذشته
همزمان، مؤسسه تایمز اعلام کرده 75 مؤسسه آموزش عالی ایران در رتبهبندی جهانی دانشگاههای 2027 حضور خواهند داشت؛ رتبهبندیای که قرار است 30 سپتامبر (8 مهرماه) منتشر شود.
اگرچه تایمز تأکید کرده ایران همچنان یکی از کشورهایی با بیشترین تعداد دانشگاه حاضر در این رتبهبندی خواهد بود، اما این آمار در مقایسه با ویرایش 2026 که 90 دانشگاه ایرانی در آن حضور داشتند، از کاهش 15 دانشگاهی حکایت دارد.
البته گزارش کامل این رتبهبندی هنوز منتشر نشده و تا زمان اعلام نتایج، مشخص نخواهد شد که کدام دانشگاهها از فهرست خارج شدند یا این کاهش ناشی از چه عواملی بوده است.
وقتی تحریم، از پژوهش فراتر میرود
تحریمها طی سالهای گذشته بیش از همه در حوزه تأمین تجهیزات آزمایشگاهی، همکاریهای علمی و تبادلات بینالمللی مورد توجه بودهاند، اما پاسخ اخیر مؤسسه تایمز نشان میدهد این محدودیتها میتواند حتی بر حضور دانشگاهها در برخی نظامهای رتبهبندی بینالمللی نیز اثر بگذارد.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که رتبهبندیهای جهانی، صرفاً ابزاری برای مقایسه دانشگاهها نیستند؛ بلکه به یکی از شاخصهای شناختهشده برای سنجش اعتبار بینالمللی، جذب دانشجوی خارجی، توسعه همکاریهای علمی و حتی سیاستگذاری آموزش عالی تبدیل شدند. از این منظر، هر عاملی که مشارکت دانشگاهها در این نظامهای ارزیابی را محدود کند، میتواند بر دیدهشدن ظرفیتهای علمی کشور نیز تأثیر بگذارد.
درباره رتبهبندی اثرات پایداری، مؤسسه تایمز دلیل حذف دانشگاههای ایران را به محدودیتهای ناشی از تحریمها و امکانپذیر نبودن دریافت حق عضویت نسبت داده است. اما درباره رتبهبندی جهانی 2027، تاکنون هیچ توضیحی درباره علت کاهش تعداد دانشگاههای ایرانی ارائه نشده و تحلیل این موضوع به انتشار گزارش کامل رتبهبندی موکول است.
آنچه تاکنون روشن است، این است که دانشگاههای ایران همچنان از نظر تعداد، حضوری قابل توجه در رتبهبندی جهانی تایمز خواهند داشت، اما همزمان، چالشهای ناشی از تحریمها و تغییرات در نظامهای ارزیابی بینالمللی، بیش از گذشته بر نحوه حضور و دیدهشدن آموزش عالی ایران در عرصه جهانی اثرگذار شده است.
در این رابطه در گفتوگو با حسینیفرد از اعضای هیئت علمی پژوهشگاه مواد و انرژی و رئیس سابق دانشگاه گرمسار اهمیت حضور دانشگاهها در این نظامهای رتبه بندی را جویا شدیم.
وی با اشاره به اینکه حضور در این رتبهبندیها بیشتر در بعد جایگاه بین المللی دانشگاههای کشور مهم است برخی شاخصهای مطرح شده در این نظامها را بیارتباط با مسائل و ماموریتهای دانشگاههای ما عنوان کرد.
از نظر وی بسیاری از شاخصهای بینالمللی در هیچ یک از برنامههای آموزش عالی کشور ما بصورت هدف نهایی و راهبرد کلان وجود ندارد یا بهتر بگوییم برنامهریزیهای ما بهگونهای نیست که در راستای شاخصها و معیارهای آنها قرار داشته باشد.
بسیاری از شاخصهای بینالمللی برای ما راهبرد کلان ندارد
وی افزود: همچنین ساختار، موقیعت، منابع، امکانات دانشگاهی ما متفاوت از یکدیگر است. به عنوان مثال طی برنامه هفتم توسعه قرار بود 20 دانشگاه کشور در رتبهبندیهای بین المللی رتبههای کمتر از 500 را کسب کنند در حال حاضر 2 سال از برنامه گذشته است و تنها 3 دانشگاه رتبه زیر 500 را کسب کردند و هیچ برنامه عملیاتی نیز از طرف وزارت علوم منتشر نشده است که چگونه و با چه امکاناتی میخواهند در راستای برنامه هفتم حرکت کنند و نحوه نظارت بر فعالیتهای وزارت علوم مشخص نیست.
کمکاری وزارت علوم یا مجلس؟
این استاد دانشگاه با بیان اینکه دانشگاههای کشور شاید در برنامههای راهبردی خود دستیابی به برخی شاخصهای بین المللی را هدفگذاری کرده باشند ولی در نهایت اقدامات مهمی در جهت دستیابی به این شاخصها انجام نمیدهند، ادامه داد: یکی از موارد اصلی و مهم در این رابطه تغییر مدیریتهای دانشگاهها در بازههای 3 ساله است که فرصت فکر کردن و برنامه ریزی برای آینده را از آنها میگیرد و این آفت بزرگ سبب روزمرگی و برنامه ریزیهای کوتاه مدت در دانشگاهها می شود.
تاثیر تغییرات مدیریتی زودهنگام دانشگاهها در رتبهبندیها و برنامههای کلان دانشگاهها
حسینیفرد ادامه داد: شاخصهای ارزیابی رتبهبندیهای بین المللی بر اساس اصول و راهبرد بین المللی صورت میگیرد و آنها بر روی تمام آن شاخصها مانند جذب دانشجوی بین الملل، ارجاعات به مقالات، کیفیت مقالات، ارتباط با صنعت، رفع آسیبهای اجتماعی، تعداد پژوهشگران بین الملل، سهم پژوهش از تولید ناخالص داخلی، حضور در کنفرانسهای بینالمللی و ...سالها فعالیت و برنامهریزی کردند.
وی یادآور شد: دانشگاههای کشور در زمینه پژوهشی فعالیتهای خوبی با توجه به امکانات موجود داشتند ولی در عرصه فناوری نیاز به یک انقلاب وجود دارد. فاصله ما با دانشگاههای نسل 3 و 4 بسیار زیاد است و رفع این فاصله نیازمند برنامه 10 ساله با امکانات و هدفگذاری نهایی است.