از ۱۶ مرداد تا ۵ شهریور؛ دولت جمشید آموزگار چگونه به پایان رسید؟ از رکود اقتصادی تا استعفا پس از سینما رکس
جمشید آموزگار در حالی نخستوزیر ایران شد که کشور با بحران اقتصادی، فشارهای خارجی و افزایش اعتراضات داخلی روبهرو بود؛ مجموعهای از عوامل که سرانجام به پایان زودهنگام دولت او انجامید.
دولت جمشید آموزگار یکی از آخرین دولتهای دوران پادشاهی مشروطه در دوره پهلوی بود که از مرداد ۱۳۵۶ تا شهریور ۱۳۵۷ فعالیت کرد. آموزگار که پیش از نخستوزیری، دبیرکل حزب رستاخیز و از چهرههای تکنوکرات نزدیک به حکومت بود، در شرایطی جایگزین امیرعباس هویدا شد که کشور با مجموعهای از مشکلات اقتصادی و سیاسی روبهرو شده بود.
در اواسط دهه ۱۳۵۰، افزایش درآمدهای نفتی باعث اجرای طرحهای گسترده عمرانی و صنعتی شده بود، اما تزریق سریع منابع مالی به اقتصاد، رشد شدید هزینهها، افزایش تورم و مشکلات ساختاری را به همراه داشت. افزایش جمعیت شهری، کمبود مسکن، رشد واردات، حضور گسترده نیروی کار خارجی و توسعه سریع بخش نظامی از جمله عواملی بودند که فشار اقتصادی را افزایش دادند.
دولت آموزگار برای مقابله با تورم، سیاست کاهش هزینههای عمومی و کنترل فعالیتهای اقتصادی را در پیش گرفت. کاهش بودجه برنامههای توسعه، محدود کردن اعتبارات بانکی، تعویق برخی پروژههای عمرانی و کاهش هزینههای دولتی از جمله اقدامات این دولت بود. این سیاستها اگرچه توانست سرعت رشد قیمتها را کاهش دهد، اما پیامدهایی مانند رکود اقتصادی، کاهش فعالیتهای ساختمانی و افزایش نگرانیهای اجتماعی را نیز به دنبال داشت.
یکی از چالشهای اصلی دولت آموزگار این بود که اقدامات اقتصادی آن بدون در نظر گرفتن شرایط سیاسی جامعه اجرا شد. کاهش پروژههای عمرانی و محدود شدن فعالیتهای اقتصادی باعث نارضایتی بخشی از کارگران، فعالان اقتصادی و طبقه متوسط شد. در همین دوره، اعتراضات سیاسی و اجتماعی در شهرهای مختلف افزایش یافت و دولت با بحران اعتماد عمومی مواجه شد.
همزمان با افزایش فشارهای داخلی، موضوع حقوق بشر نیز به یکی از محورهای مهم روابط خارجی ایران تبدیل شده بود. دولت آمریکا و برخی سازمانهای بینالمللی از حکومت ایران خواستار کاهش محدودیتهای سیاسی و بهبود وضعیت زندانیان سیاسی بودند. این شرایط، فضای سیاسی کشور را پیچیدهتر کرد.
در مرداد ۱۳۵۷، آتشسوزی سینما رکس آبادان که به کشته شدن صدها نفر انجامید، موج جدیدی از اعتراضات را ایجاد کرد. این حادثه به یکی از مهمترین بحرانهای سیاسی دوران دولت آموزگار تبدیل شد و فشارها برای تغییر دولت افزایش یافت.
پس از این اتفاق، مجلس شورای ملی موضوع استیضاح دولت را مطرح کرد، اما پیش از آنکه جلسه استیضاح برگزار شود، جمشید آموزگار در پنجم شهریور ۱۳۵۷ استعفا داد. پس از او، جعفر شریفامامی مأمور تشکیل دولت جدید شد.
دولت آموزگار تنها حدود یک سال دوام آورد، اما به دلیل همزمانی با بحرانهای اقتصادی، افزایش اعتراضات اجتماعی و تحولات سیاسی، یکی از دورههای مهم و سرنوشتساز تاریخ معاصر ایران محسوب میشود.