قانون تصویب شد، اما اجرا نشد؛ چرا برخی مصوبات مجلس روی زمین میمانند؟
تصویب یک قانون پایان کار نیست؛ بلکه آغاز مسیر اجرای آن است. کارشناسان معتقدند کمبود بودجه، نبود آییننامههای اجرایی و ضعف نظارت از مهمترین دلایل اجرایی نشدن برخی قوانین در ایران است.
قانونگذاری یکی از مهمترین وظایف مجلس شورای اسلامی است و هر سال دهها طرح و لایحه پس از طی مراحل قانونی به تصویب نمایندگان میرسد. با این حال، بسیاری از شهروندان پس از شنیدن خبر تصویب یک قانون، مدتی بعد با این پرسش روبهرو میشوند که چرا آن قانون در عمل اجرا نشده یا آثار آن در زندگی روزمره دیده نمیشود. کارشناسان حقوقی و اداری معتقدند فاصله میان تصویب و اجرای قانون، دلایل مختلفی دارد و تصویب یک مصوبه، تنها آغاز مسیر اجرای آن است.
تصویب قانون به معنای اجرای فوری نیست
پس از تصویب یک قانون در مجلس، این مصوبه باید مراحل قانونی خود را طی کند. در حالت معمول، پس از تأیید نهایی و ابلاغ، دستگاههای اجرایی موظف به اجرای آن هستند. با این حال، بسیاری از قوانین برای اجرا نیازمند تدوین آییننامهها، دستورالعملها یا شیوهنامههای اجرایی هستند.
اگر این آییننامهها بهموقع تهیه و ابلاغ نشوند، اجرای قانون با تأخیر روبهرو میشود. در برخی موارد نیز دستگاههای مسئول برای اجرای قانون نیازمند ایجاد زیرساختهای فنی، استخدام نیروی انسانی یا هماهنگی با سایر نهادها هستند که این فرآیند ممکن است زمانبر باشد.
مهمترین دلایل اجرا نشدن برخی قوانین
یکی از مهمترین موانع اجرای قوانین، کمبود منابع مالی است. برخی قوانین بار مالی قابل توجهی برای دولت ایجاد میکنند و در صورتی که بودجه لازم در قوانین بودجه سالانه پیشبینی نشده باشد، اجرای کامل آنها با مشکل مواجه میشود.
عامل دیگر، نبود آییننامههای اجرایی است. بسیاری از قوانین، دولت یا وزارتخانهها را موظف میکنند ظرف مدت مشخصی آییننامههای لازم را تدوین کنند. تا زمانی که این مقررات تهیه نشود، اجرای برخی مواد قانون عملاً امکانپذیر نیست.
از سوی دیگر، تداخل وظایف دستگاهها، تغییر اولویتهای اجرایی، مشکلات مدیریتی، ضعف هماهنگی میان نهادها و حتی تغییر دولتها نیز میتواند روند اجرای برخی قوانین را کند یا متوقف کند.
کارشناسان همچنین بر این باورند که نظارت مستمر بر اجرای قوانین نقش مهمی در موفقیت آنها دارد. اگر دستگاههای نظارتی، مجلس و سایر نهادهای مسئول اجرای قوانین را بهصورت مستمر پیگیری نکنند، ممکن است برخی مصوبات بهطور کامل اجرا نشوند یا اجرای آنها سالها به تعویق بیفتد.
نقش مجلس و نهادهای نظارتی در اجرای قوانین
مجلس شورای اسلامی علاوه بر قانونگذاری، وظیفه نظارت بر اجرای قوانین را نیز بر عهده دارد. نمایندگان میتوانند از ابزارهایی مانند سؤال، تحقیق و تفحص، تذکر، استیضاح یا درخواست گزارش از دستگاههای اجرایی برای پیگیری اجرای قوانین استفاده کنند.
در کنار مجلس، نهادهای نظارتی و دستگاههای مسئول نیز در ارزیابی میزان اجرای قوانین نقش دارند. انتشار گزارشهای عملکرد، شفافیت در اجرای مصوبات و پاسخگویی دستگاههای اجرایی میتواند به کاهش فاصله میان قانونگذاری و اجرا کمک کند.
در نهایت باید توجه داشت که تصویب یک قانون، تنها نخستین گام در فرآیند حل یک مسئله است. اجرای موفق قانون نیازمند تأمین منابع، تدوین مقررات اجرایی، هماهنگی میان دستگاهها و نظارت مستمر است. هرچه این زنجیره کاملتر و کارآمدتر باشد، احتمال تحقق اهداف قانون و تأثیر آن بر زندگی مردم نیز بیشتر خواهد بود.