سهم صفر ایران از IPv6؛ چرا اینترنت کشور با افت کیفیت مواجه شد؟

در حالی که طبق آخرین آمارهای سال ۲۰۲۶، کشورهای همسایه مانند عربستان و امارات با سرعت بالایی در حال استقرار پروتکل IPv۶ برای کاهش هزینه‌های زیرساختی خود هستند، شبکه اینترنت ایران با یک عقب‌گرد ساختاری مواجه شده است. انسداد عمدی این پروتکل در کشور نه تنها توسعه فناوری‌های آینده مثل اینترنت اشیاء و ۵G را با بن‌بست مواجه کرده، بلکه با تحمیل هزینه‌های سنگین به اپراتورها، پایداری شبکه ملی مخابرات را در میان‌مدت به خطر انداخته است.

آدرس آی‌پـی مثل کد پستی یا شماره تلفن دستگاه شما (گوشی، لپ‌تاپ، دوربین مداربسته و...) در دنیای اینترنت است. هر دستگاهی برای وصل شدن به شبکه باید یک آی‌پـی منحصربه‌فرد داشته باشد.

نسخه قدیمی (IPv۴): این سیستم قدیمی فقط می‌تواند حدود ۴.۳ میلیارد آدرس تولید کند. با بزرگ شدن دنیا و زیاد شدن دستگاه‌ها، این آدرس‌ها سال‌هاست که تمام شده‌اند. مثل شهری که شماره تلفن‌هایش تمام شده و مخابرات مجبور است به چند خانه، یک خط تلفن مشترک بدهد؛ این کار سرعت و کیفیت را به شدت پایین می‌آورد.

نسخه جدید (IPv۶): این پروتکل جدید ظرفیتی تقریباً بی‌نهایت دارد و می‌تواند تا قرن‌ها برای هر وسیله‌ای روی زمین یک آدرس اختصاصی و مستقل واقعی داشته باشد.

در سال ۲۰۲۶، نزدیک به نیمی از کاربران اینترنت در دنیا دارند از IPv۶ استفاده می‌کنند. در شرکت‌های بزرگ آمریکا (مثل T-Mobile) این رقم بالای ۹۰ درصد است؛ چون خرید آی‌پـی‌های قدیمی (IPv۴) گران شده و کوچ کردن به نسخه جدید، هزینه‌های شرکت‌های اینترنتی را به شدت کاهش می‌دهد. در خاورمیانه هم کشورهایی مثل عربستان (۷۲٪) و امارات (۵۱٪) به سرعت در حال استفاده از این فناوری هستند.

شرکت‌های ایرانی (مثل همراه اول و ایرانسل) کارهای خوبی برای راه‌اندازی IPv۶ انجام داده بودند و سهم آن در ترافیک کشور به بالای ۱۲ درصد رسیده بود. اما در تاریخ ۱۸ دی‌ماه سال ۱۴۰۴، هم‌زمان با محدودیت‌های اینترنتی، ترافیک IPv۶ در ایران به یک‌باره قطع و نزدیک به صفر شد.

برخلاف دفعات قبل، IPv۶ دیگر وصل نشد؛ آمارهای سال ۱۴۰۵ (۲۰۲۶ میلادی) نشان می‌دهد که سهم این پروتکل در کشور همچنان روی رقم ناچیز ۰.۱ درصد قفل شده است؛ در پاسخ به این پرسش که چرا IPv۶ دیگر وصل نشد، می‌توان گفت:

دستگاه‌های فیلترینگ کشور قدیمی هستند و بر اساس IPv۴ طراحی شده‌اند؛ آن‌ها نمی‌توانند میلیاردها آدرس IPv۶ را به راحتی ردیابی و فیلتر کنند.

از آنجا که سرورهای IPv۶ ارزان‌تر بودند، بسیاری از فیلترشکن‌های جدید (مثل V۲Ray و SSH) روی این بستر ساخته شده بودند. مسئولان فیلترینگ هم برای از کار انداختن دسته‌جمعی این فیلترشکن‌ها، کل بزرگراه IPv۶ را مسدود کردند.

وقتی IPv۶ قطع شد، تمام ترافیک اینترنت ایران به اجبار روی بستر قدیمی (IPv۴) سرازیر شد. از آنجا که آدرس‌های قدیمی کم هستند، اپراتورها مجبورند با سیستم‌های واسطه (به نام CGNAT)، یک آی‌پـی را بین هزاران کاربر تقسیم کنند. این کار مشکلات زیر را ایجاد کرده است:

قطع و وصل شدن‌های مکرر و خطای بارگذاری صفحات (Timeout) به‌خصوص در ساعات شلوغی.

بالا رفتن شدید پینگ (تأخیر) و قطع شدن اتصال بازی‌ها به دلیل تغییر مداوم آدرس‌ها.

اگر از یک آی‌پـی مشترک، یک نفر کار خطایی انجام دهد، سایت‌های جهانی (مثل کلودفلر) کل آن آی‌پـی را مسدود می‌کنند؛ در نتیجه هزاران کاربر دیگر باید مدام غول‌های امنیتی (کپچا) را حل کنند یا کلاً دسترسی‌شان قطع می‌شود.

با مسدود شدن مسیرهای امن، کاربران به سمت فیلترشکن‌های رایگان و ناامنی رفته‌اند که اطلاعات بانکی و شخصی آن‌ها را به راحتی سرقت و شنود می‌کنند.

بدون IPv۶، توسعه فناوری‌های جدید مثل اینترنت اشیاء (خانه‌های هوشمند) و استفاده از تمام ظرفیت اینترنت نسل پنجم (۵G) در ایران عملاً غیرممکن خواهد بود.

بستن IPv۶ شاید موقتاً جلوی برخی فیلترشکن‌ها را گرفته باشد، اما تیشه به ریشه کیفیت، امنیت و آینده اینترنت کشور زده است.