راز تداوم خرید جنگنده‌های کهنه و قدیمی توسط برخی کشورها چیست؟

اگرچه رقابت تسلیحاتی قرن بیست و یکم میان قدرت‌های بزرگ بر فناوری رادارگریزی و جنگنده‌های نسل پنج و شش متمرکز است که توجه رسانه‌ها را به خود جلب کرده‌اند، بسیاری از قدرت‌های کوچک‌تر همچنان برای انجام مأموریت‌های محدود بر هواگردهای قدیمی تکیه دارند. علاوه بر مزیت آشکار هزینه‌های اولیه کمتر، پلتفرم‌های قدیمی‌تر نسبت به پیشرفته‌ترین جنگنده‌ها به تعمیر و نگهداری بسیار کمتری نیاز دارند که این امر هزینه‌های عملیاتی به ازای هر ساعت پرواز را به شکل قابل توجهی کاهش می‌دهد.

نگهداری جنگنده‌های پنهانکار بسیار دشوار و پرهزینه است، به طوری که طبق گزارش Aviation Today، جنگنده F-35 Lightning II برای هر ساعت پرواز به هشت ساعت تعمیر و نگهداری نیاز دارد. به عنوان جنگنده نسل پنج منتخب فعلی، F-35 Joint Strike Fighter معیار مناسبی برای مقایسه است. جنگنده نسل چهارم F-16 Fighting Falcon ساخت لاکهید مارتین که در ابتدا توسط جنرال داینامیکس ساخته شد، در سال‌های اخیر به یکی از محبوب‌ترین جنگنده‌های دست‌دوم تبدیل شده است.

بنا بر گزارش WION News، هزینه پرواز با F-16 بسته به نوع و سن آن، تقریباً نصف هزینه پرواز با F-35 است. این جنگنده که با نام Viper نیز شناخته می‌شود، همچنان در خط تولید قرار دارد اما با نوسازی نیروهای هوایی، هواگردهای دارای بدنه قدیمی‌تر در حال واگذاری هستند. جنگنده‌های F-16 و سایر هواگردهای نسل چهارم به تعمیر و نگهداری بسیار کمتری نیاز دارند و هزینه‌های مربوط به آن نیز به مراتب پایین‌تر است.

این یک مزیت عملیاتی عمده برای نیروهای نظامی است که در محیط‌های ایمن و بدون تهدید یا با تهدید ناچیز علیه هواگردها فعالیت می‌کنند. به همین ترتیب، نیروهای هوایی کوچک‌تر که مأموریت‌های گشت‌زنی روتین و پشتیبانی را انجام می‌دهند و نیازی به قابلیت پنهانکاری ندارند، می‌توانند بدون تحمیل هزینه‌های اضافیِ بدنه هواگردهای جدید و پیچیده، آمادگی رزمی بالاتری را حفظ کرده و مأموریت‌های خود را به انجام برسانند.

تخفیف‌های شوروی: بازار جنگنده‌های دست‌دوم بلوک شرق

جنگنده F-16 پرتیراژترین هواپیمای جنگی است که همچنان در خط تولید قرار دارد و نمونه‌ای عالی از گزینه‌های پرطرفدار در میان پرنده‌های جنگی در سال ۲۰۲۶ محسوب می‌شود. بیش از ۴,۶۰۰ فروند از این هواپیما به بیش از ۲۵ کشور جهان تحویل داده شده و لاکهید مارتین همچنان سفارش ساخت بیش از ۱۰۰ فروند دیگر را در نوبت تولید دارد، اما این تنها گزینه موجود در بازار جنگنده‌های دست‌دوم نیست. تحریم‌های اعمال‌شده علیه روسیه در واکنش به تهاجم سال ۲۰۲۲ به اوکراین، در چهار سال گذشته به صنعت هوافضای این کشور آسیب زده است، با این حال هزاران جنگنده مازاد ساخت شوروی همچنان برای فروش موجود هستند.

بسیاری از پلتفرم‌های نسل چهارم از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی رها شده‌اند و این هواگردها در بازار دست‌دوم تقاضای بسیار بالایی دارند. هواپیماهای شوروی مانند Mikoyan Gurevich MiG-25، MiG-29 Fulcrum و Sukhoi Su-27 Flanker اگرچه خطوط تولیدشان متوقف شده است، اما همچنان در خدمت نیروهای هوایی متعددی در سراسر جهان هستند. دلیل اصلی این امر، قیمت ناچیز این جنگنده‌های قدیمی نسبت به قیمت اولیه آن‌هاست.

طبق گزارش Business Insider در سال ۲۰۲۴، ایالات متحده ۸۱ فروند هواگرد دوران شوروی از جمله MiG-29 و MiG-31 را از قزاقستان خریداری کرد. میانگین قیمت هر فروند از این هواپیماها تنها ۱۹,۳۰۰ دلار اعلام شده است. اگرچه هدف ایالات متحده از خرید این هواگردها مشخص نیست، اما بسیاری از کشورها با استخدام پیمانکاران ثالث، این هواگردها را نوسازی می‌کنند. نصب آویونیک، رادارها و سیستم‌های تسلیحاتی با استاندارد غربی می‌تواند یک جنگنده نسل ۴.۵ را بدون نیاز به صرف هزینه‌های میلیارد دلاری برای یک ناوگان جدید، به میدان عملیات بازگرداند.

راهبردهای نیروهای کوچک در قرن بیست و یکم

هواگردهای قدیمی ساخت شوروی معمولاً از طریق واسطه‌ها یا به‌صورت تجهیزات مازاد فروخته می‌شوند؛ برخلاف جنگنده‌های نسل ۴.۵ تازه‌ساخت مانند Eurofighter Typhoon، F‑15EX Eagle II یا Dassault Rafale که خرید آن‌ها با بررسی‌های سیاسی سخت‌گیرانه و محدودیت‌های استفاده همراه است. از آنجا که این هواپیماها به‌راحتی در دسترس هستند و روند تهیه آن‌ها ساده‌تر است، کشورهایی که روابط دیپلماتیک محدودی با قدرت‌های بزرگ دارند نیز می‌توانند یک نیروی هوایی کارآمد را حفظ کنند.

نیروهای هوایی کوچک‌تر اغلب این جنگنده‌های قدیمی را انتخاب می‌کنند، زیرا برای مأموریت‌هایی مانند امنیت مرزی و عملیات ضدشورشی در سطح محلی کاملاً کافی هستند؛ مأموریت‌هایی که در آن‌ها فناوری رادارگریزی ضرورتی ندارد. بسیاری از این نیروها همچنین از پیش زیرساخت‌هایی مانند آشیانه‌ها، تیم‌های فنی زمینی و برنامه‌های آموزشی خلبانی را در اختیار دارند که از ناوگان نسل سوم شوروی به جا مانده است و به‌راحتی می‌تواند با این هواگردها سازگار شود. به همین دلیل، افزودن یک MiG‑۲۹ دست‌دوم به ناوگان، بسیار ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر از ایجاد یک دگرگونی کامل برای پذیرش یک جنگنده غربی است.

نمونه روشن این روند اوکراین است که طی چهار سال گذشته در جریان جنگ با روسیه به‌طور فعال به دنبال جنگنده‌های دست‌دوم MiG‑۲۹ و Su‑۲۷ بوده است. مقامات اوکراینی با کشورهای سابق پیمان ورشو مانند لهستان و اسلواکی تماس گرفته‌اند تا جنگنده‌های مازاد آن‌ها را دریافت کنند، زیرا خلبانان اوکراینی می‌توانند بدون هیچ آموزش اضافی این هواگردها را به پرواز درآورند. به همین شکل، بسیاری از نیروهای نظامی در آفریقا و آمریکای جنوبی نیز همین راهبرد خرید را دنبال کرده‌اند تا هواپیماهای فرسوده خود را با مدل‌های مشابهی جایگزین کنند که نیازمند سرمایه‌گذاری جدید نباشد.

قابلیت مناسب با هزینه مناسب

در نهایت، جنگنده‌های نسل پنجم مانند F‑۳۵، F‑۲۲ Raptor یا Sukhoi Su‑۵۷ Felon برتری تاکتیکی چشمگیری ایجاد می‌کنند، اما هزینه بسیار بالای خرید و نگهداری آن‌ها مانعی راهبردی است که قدرت‌های بزرگ را از نیروهای کوچک‌تر جدا می‌کند. این فاصله در واقع یک مانع ورود عمدی نیز محسوب می‌شود که نقش امنیتی برای کشورهای دارنده فناوری پنهانکاری ایفا می‌کند. با کنترل دسترسی به این فناوری و توانایی نگهداری آن، کشورهایی مانند ایالات متحده و روسیه اهرم‌های سیاسی و نظامی قابل توجهی در اختیار دارند.

برای برخی نیروهای هوایی، صرف منابع عظیم برای ایجاد ناوگانی از پیشرفته‌ترین جنگنده‌ها ارزش افزوده عملیاتی ندارد. این کشورها برای مأموریت‌هایی که در آن‌ها رادارگریزی ضروری نیست یا اهمیت کمتری نسبت به قدرت آتش و مداومت پروازی دارد، به پلتفرم‌های دست‌دوم تکیه می‌کنند.

جدول مقایسه‌ای هزینه‌ها و آمادگی عملیاتی جنگنده‌ها با حفظ نام انگلیسی هواگردها به شرح زیر است:

در جنگ‌های نامنظم علیه شورشیان یا دزدان دریایی، فناوری پیشرفته رادارگریزی و همجوشی حسگرهای یک جنگنده نسل پنجم عملاً بلااستفاده می‌ماند؛ در چنین شرایطی پشتیبانی زمینی قابل اعتماد و کم‌هزینه ترجیح داده می‌شود. در مأموریت‌های دفاع هوایی نیز حفاظت از حاکمیت ملی غالباً با رهگیری سریع هواگردهای ناشناس انجام می‌شود که به فناوری رادارگریزی نیاز ندارد.

بار دیگر با نگاه به اوکراین می‌توان دید که حتی در جنگ با یک قدرت بزرگ که به جنگنده‌های نسل پنجم دسترسی دارد، ناوگان جنگنده‌های نسل چهارم همچنان در میدان نبرد مؤثر است. این هواگردها می‌توانند با استفاده از تسلیحات دورایستا عملیات انجام دهند؛ امکانی که به دلیل ظرفیت حمل مهمات بالاتر آن‌ها فراهم شده است. برخلاف جنگنده‌های نسل پنجم که برای حفظ پنهانکاری باید تسلیحات را در محفظه‌های داخلی حمل کنند، جنگنده‌های نسل چهارم می‌توانند محموله‌های خارجی بسیار بزرگی حمل کنند. نمونه شاخص آن F‑15EX نیروی هوایی ایالات متحده است که قادر است تا ۲۸,۰۰۰ پوند مهمات حمل کند؛ رقمی که از ظرفیت حمل F‑۳۵ و F‑۲۲ در پیکربندی رزمی بیشتر است.

هیچ جایی برای هواپیماهای زمین‌گیر در آشیانه وجود ندارد

گذار به ناوگان‌های نسل پنجم مستلزم بازطراحی بنیادین زیرساخت پایگاه‌های هوایی است، در حالی‌که هواگردهای قدیمی‌تر مانند F‑۱۵، F‑۱۶ و پلتفرم‌های ساخت شوروی به دلیل سادگی ساختاری و استحکام بالا، قادرند در شرایط سخت و زیرساخت‌های محدود نیز به‌خوبی عمل کنند. جنگنده‌های مدرن نسل پنجم از پوشش‌های جاذب امواج رادار استفاده می‌کنند که نسبت به رطوبت و دما حساس هستند. نگهداری این پوشش‌ها اغلب نیازمند تأسیسات تخصصی با کنترل دقیق شرایط محیطی است تا پیوندهای شیمیایی مواد به‌درستی تثبیت شوند.

حفظ آمادگی یک ناوگان نسل پنجم مستلزم جهشی قابل توجه در مهارت فنی است. به‌عنوان نمونه، برآورد می‌شود F‑۳۵ به دلیل پیچیدگی سامانه‌های یکپارچه و سطوح پنهانکار خود، حدود ۱۶۰ درصد ساعت کار نیروی انسانی بیشتری به ازای هر ساعت پرواز نسبت به F‑۱۶ نیاز داشته باشد. هواگردهای نسل پنجم حجم عظیمی از داده تولید می‌کنند؛ در حد ترابایت. پایگاه‌های هوایی برای پردازش این اطلاعات و به‌روزرسانی نرم‌افزارهای مأموریتی هواپیماها باید به اتاق‌های سرور ایمن با پهنای باند بالا و آزمایشگاه‌های آویونیک در محیط‌های پاک (Clean Room) مجهز باشند.

هواگردهایی مانند F‑15EX، Rafale یا Gripen E اغلب به‌عنوان نسل ۴.۵ شناخته می‌شوند، زیرا «مغز» نسل پنجم را در «بدنه» نسل چهارم جای داده‌اند. این جنگنده‌ها برای بقا به پوشش‌های پنهانکار وابسته نیستند و به‌جای اتکا به شکل فیزیکی بدنه، بر جنگ الکترونیک تکیه می‌کنند؛ بنابراین نیازمند آشیانه‌های با کنترل اقلیمی ویژه برای نگهداری پوشش‌های راداری نیستند. هواگردهای دست‌دوم مانند مدل‌های متأخر F‑۴ Phantom، F‑۱۶ و همچنین MiG‑۲۹ یا Su‑۲۷ ساخت شوروی نیز به دلیل طراحی مستحکم و مقاوم خود، برای کشورهایی که تحت بمباران فعال قرار دارند یا با محدودیت بودجه مواجه‌اند، گزینه‌ای ارزشمند محسوب می‌شوند.

دارایی‌های ایالات متحده: رقبای سابق، اکنون اهداف آموزشی

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ایالات متحده به دنبال روش‌های جدیدی برای دستیابی به جنگنده‌های ساخته‌شده توسط رقیب سابق خود رفت. این کشور همچنان یکی از بزرگ‌ترین خریداران این پلتفرم‌های قدیمی است تا ناوگان هواگردهای مهاجم آموزشی (Aggressor) و پلتفرم‌های آزمایشی خود را تکمیل کند. دلیل دیگر، ایجاد ذخیره‌ای از قطعات یدکی برای پشتیبانی از متحدانی است که همچنان از همین هواگردها استفاده می‌کنند. نشریه The National Interest گزارشی درباره یک شرکت خصوصی آمریکایی فعال در حوزه آموزش نبرد هوایی با نام AIR USA منتشر کرده است. این شرکت که خدمات داگ‌فایت آموزشی ارائه می‌دهد اعلام کرده است:

«ناوگان MiG‑۲۹ شرکت Air USA مستقیماً از یکی از کشورهای اتحاد جماهیر شوروی سابق وارد شده است. تمامی هواگردها به قطعات اصیل ساخت شوروی سابق مجهز هستند. هواپیماهای MiG‑۲۹ شرکت Air USA قادر به اجرای هرگونه مأموریت هوا به هوا بوده و فرصت‌های آموزشی و آزمایشی پروازی ممتاز فراهم می‌کنند.»

این شرکت موفق به خرید سه فروند نمونه آموزشی دونفره MiG‑29UB Fulcrum شده است و تنها بازیگر این حوزه نیست. شرکت Draken International نیز ناوگانی ترکیبی از هواگردهای ساخت تولیدکنندگان مختلف، از جمله MiG‑۲۱ Fishbed، در اختیار دارد. دست‌کم یک فروند Su‑۲۷ نیز در جریان یک نبرد هوایی تمرینی بر فراز پایگاه نیروی هوایی Nellis مشاهده شده است که در برابر یک F‑۱۶ نیروی هوایی ایالات متحده، که گمان می‌رود توسط شرکت خصوصی Pride Aircraft هدایت می‌شد، پرواز می‌کرد.