تحلیل ادعاهای مطرحشده در جهت تخریب رادارهای نظامی ایران و افزایش بارشها
در هفتههای اخیر، اخبار و ادعاهای متعددی در فضای رسانهای و شبکههای اجتماعی مطرح شده است که تخریب یا غیرفعالشدن رادارهای نظامی در پایگاههای اطراف ایران را با افزایش بارش در مناطق مختلف کشور مرتبط میدانند. این ادعاها نیازمند بررسی دقیق از دیدگاه علمی هستند.
در این نوشتار، تحلیل موضوع بر اساس اصول فیزیک و علوم جو، بدون جانبداری یا تکیه بر شایعات است. بررسی علمی این ادعا نیازمند توجه به سه مسئله اصلی است: مقیاسهای جوی و فرآیندهای فیزیکی که باعث تشکیل و توزیع بارش میشوند؛ مشخصات فنی و نحوه عملکرد واقعی رادارهای نظامی؛ و عوامل اصلی شناختهشدهای که بر بارش منطقهای ایران تأثیر میگذارند.
مقیاسهای جوی و فرآیندهای تشکیل بارش
بارش در جو زمین نتیجه مجموعهای پیچیده از فرآیندهای فیزیکی در مقیاسهای مختلف است. در مقیاس میکرو (ذرات ابر در حد صدممیلیمتر)، بخار آب باید به قطرات یا کریستالهای یخ تبدیل شود که این امر نیازمند هستههای تراکم است. در مقیاس ماکرو (هزاران کیلومتر)، الگوهای بزرگمقیاس گردش جو مانند ناوههای عمیق و قوی، جتاستریم، رودخانههای جوی و تلاقی تودههای هوا نقش تعیینکننده را دارند.
بارش در ایران عمدتاً از ورود سامانههای مدیترانهای، انتقال رطوبت از دریای عمان و خلیجفارس، یا ناپایداریهای همرفتی محلی تأمین میشود. این فرآیندها تحت تأثیر عوامل دورپیوندی مانند نوسان اطلس شمالی (NAO)، النینو-جنوبی (ENSO) و امواج گردش جهانی جو قرار دارند. هیچ نیروی محلی کوچکمقیاسی مانند امواج الکترومغناطیسی نمیتواند این سیستمهای عظیم جوی را تغییر دهد یا هدایت کند.
مشخصات فنی و عملکرد رادارهای نظامی
رادارهای نظامی مانند سیستمهای AN/TPY-2 یا AN/FPS-132 که در دفاع موشکی مورد استفاده قرار میگیرند، امواج الکترومغناطیسی با فرکانس خاص مانند باند X یا S منتشر میکنند تا اهداف را تشخیص دهند. انرژی این امواج بسیار محدود است و صرفاً برای بازتاب از اجسام طراحی شدهاند. از نظر فیزیکی، این امواج هیچ تأثیری بر حرکت تودههای هوایی، تشکیل ابر یا فرآیند متراکمسازی و از بینبردن ابر ندارند.
سازمان هواشناسی مختلف بینالمللی نیز بهصراحت اعلام کرده اند که رادارها فقط ابزار مشاهدهای هستند و قادر به تغییر شدت، مسیر یا الگوی طوفانها و بارش نیستند. در واقع، رابطه بین رادار و بارش معکوس است؛ یعنی بارش شدید میتواند سیگنال رادار را تضعیف یا مختل کند، نه اینکه رادار بر بارش اثر بگذارد.
فناوری واقعی تغییر بارش بارورسازی ابرها نیز کاملاً متفاوت است. این روش با پخش مواد شیمیایی مانند یدید نقره در ابرهای خاص انجام میشود و حتی در بهترین شرایط، تأثیر آن محلی و محدود (معمولاً کمتر از ۲۰ درصد افزایش بارش) است و هیچ ارتباطی با رادار ندارد.
عوامل اصلی مؤثر بر بارش در ایران
بارش ایران تحت کنترل عوامل بزرگمقیاس اقلیمی و جوی است، از جمله:
تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی: افزایش دما، تغییر الگوهای بارش، کاهش بارش زمستانی در برخی مناطق و تشدید تبخیر.
نوسانات دورپیوندی: فاز النینو معمولاً با افزایش بارش در ایران همراه است، در حالی که لانینا اغلب باعث کاهش بارش و خشکسالی میگردد. همچنین فاز منفی نوسان اطلس شمالی و الگوی امواج گردش جهانی جو میتوانند سامانههای بارشی را تقویت کنند.
الگوهای همدیدی: ورود ناوههای عمیق از مدیترانه یا دریای سرخ، همراه با انتقال رطوبت از جنوب، اصلیترین دلیل بارشهای اخیر در نیمه جنوبی و زاگرس بوده است.
در مجموع میتوان گفت بارشهای آخر زمستان و اوایل بهار ۱۴۰۵ در برخی مناطق بیشتر از نرمال بوده است، اما این پدیده بخشی از نوسانات طبیعی جو است که با الگوهای بزرگمقیاس توضیح داده میشود، نه تخریب تجهیزات نظامی.
نتیجهگیری
از نظر علمی، هیچ شواهد فیزیکی یا مطالعاتی وجود ندارد که نشان دهد رادارهای نظامی (حتی در صورت تخریب) بتوانند بر بارش منطقهای تأثیر بگذارند. این ادعا با اصول پایهٔ فیزیک و هواشناسی تناقض دارد. بارش در ایران، مانند سایر نقاط جهان، نتیجه تعامل پیچیده عوامل اقلیمی، جوی و گاهی انسانی است. تمرکز بر درک دقیق این عوامل و مدیریت پایدار منابع آب، راهکاری مؤثرتر برای مقابله با چالشهای خشکسالی و سیلاب است تا جستجوی توضیحات غیرعلمی.
* عضو هیات علمی پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی