سلاحهای ممنوعه در جنگهای مدرن کدامند؟
در هر جنگی که در گوشهای از جهان رخ میدهد، نخستین دغدغه افکار عمومی، سرنوشت غیرنظامیان و جان انسانهایی است که نقشی در درگیری ندارند.
با پیشرفت شتابان فناوریهای نظامی، ابزارهای جنگی هر سال مرگبارتر و ویرانگرتر شدهاند و همین موضوع ضرورت پایبندی به قواعد انسانی را پررنگتر کرده است. در این چارچوب، نهادهای بینالمللی تلاش کردهاند با تدوین مقررات، میان ضرورتهای نظامی و ملاحظات انسانی توازن ایجاد کنند و استفاده از برخی تسلیحات را به دلیل آثار غیرقابلکنترل یا رنج غیرضروری، ممنوع سازند.
ریشه این محدودیتها به نیمه دوم قرن نوزدهم بازمیگردد. بیانیه سنپترزبورگ در سال ۱۸۶۸ تأکید کرد که هدف مشروع جنگ، تنها تضعیف توان نظامی دشمن است. این دیدگاه بعدها در کنوانسیونهای لاهه در سالهای ۱۸۹۹ و ۱۹۰۷ گسترش یافت و استفاده از سموم، سلاحهای سمی و گلولههای منبسطشونده که جراحات شدید ایجاد میکنند، ممنوع اعلام شد.
در صدر فهرست تسلیحات ممنوعه، سلاحهای کشتارجمعی قرار دارند. کنوانسیونهای مربوط به سلاحهای بیولوژیک در سال ۱۹۷۲ و شیمیایی در سال ۱۹۹۳، تولید و بهکارگیری این ابزارها را بهطور کامل منع کردند. در سلاحهای بیولوژیک، عوامل بیماریزا یا سمومی مانند سیاهزخم با قابلیت تکثیر سریع، میتوانند اپیدمیهای گسترده ایجاد کرده و زیرساختهای بهداشتی و اقتصادی را فلج کنند. سلاحهای شیمیایی، بهویژه عوامل اعصاب، با مختل کردن عملکرد سیستم عصبی، در مدت کوتاهی به تشنج، ایست تنفسی و مرگ میانجامند.
تسلیحات هستهای نیز با وجود تصویب معاهده منع کامل آنها در سال ۲۰۱۷، همچنان در اختیار برخی کشورها باقی ماندهاند. قدرت این سلاحها که بر پایه شکافت هستهای اورانیوم-۲۳۵ یا پلوتونیوم-۲۳۹ است، از طریق موج انفجار، تابش حرارتی، تشعشعات و آلودگی رادیواکتیو، مناطق وسیعی را برای دهها سال غیرقابلسکونت میکند.
مینهای زمینی و مهمات خوشهای از دیگر تسلیحاتی هستند که اثرات مرگبار آنها پس از پایان جنگ نیز ادامه مییابد. نرخ بالای عمل نکردن ریزمهماتها باعث میشود این ابزارها به مینهای پنهان تبدیل شوند و بنا بر گزارشهای سال ۲۰۲۵، حدود ۹۰ درصد قربانیان آنها در برخی مناطق، غیرنظامیان بودهاند.
فسفر سفید و بمبهای آتشزا نیز به دلیل ایجاد سوختگیهای عمیق و آسیبهای شدید جسمی مورد انتقاد جدی قرار دارند. این ماده با واکنش سریع با اکسیژن، حرارتی در حدود ۸۱۵ درجه سانتیگراد تولید میکند و علاوه بر سوختگی، میتواند موجب نارسایی اندامهای حیاتی شود. هرچند کاربرد نظامی محدودی برای ایجاد دود تعریف شده، استفاده از آن در مناطق پرجمعیت بهعنوان نقض قواعد انسانی تلقی میشود.
بمبهای ترموباریک یا خلأ با مکش اکسیژن محیط و ایجاد موج فشار شدید، در فضاهای بسته و شهری ویرانی گستردهای به بار میآورند. همچنین تسلیحات خودمختار مبتنی بر هوش مصنوعی، از جمله پهپادهای گروهی، با حذف کنترل مستقیم انسان، نگرانیهای تازهای درباره آینده جنگ ایجاد کردهاند.
در کنار اینها، مهمات اورانیوم ضعیفشده با چگالی بالا و خاصیت آتشزایی، علاوه بر انهدام زره، ذرات سمی و پرتوزا را در محیط پخش میکنند که پیامدهای بلندمدت بهداشتی دارد. در نهایت، مفهوم «اکوساید» به تخریب سیستماتیک محیطزیست در جنگها اشاره دارد؛ پدیدهای که با نابودی خاک، آب و منابع طبیعی، یک منطقه را برای نسلها غیرقابلزیست میسازد و تلاشها برای شناسایی آن بهعنوان جنایت جنگی در سال ۲۰۲۵ شدت گرفته است.