بانک ملی ایران؛ از رویای مشروطه تا نزدیک به یک قرن بانکداری در ایران

بانک ملی ایران امروز یکی از شناخته‌شده‌ترین نام‌ها در نظام بانکی کشور است؛ اما پشت این نام، تاریخی نزدیک به یک قرن قرار دارد. شکل‌گیری این بانک نتیجه یک تصمیم ناگهانی نبود و ریشه‌های آن را باید در فضای اقتصادی و سیاسی سال‌های پس از مشروطه جست‌وجو کرد.

ایده بانک ملی از کجا شکل گرفت؟

نخستین پیشنهاد جدی برای ایجاد یک بانک ایرانی در سال ۱۲۵۸ خورشیدی مطرح شد. محمدحسن امین‌الضرب، از صرافان شناخته‌شده تهران، ایده تشکیل بانک را با هدف تقویت اقتصاد کشور مطرح کرد؛ اما شرایط سیاسی آن دوره و نفوذ قدرت‌های خارجی مانع از تحقق این طرح شد.

پس از استقرار مشروطیت، موضوع تأسیس یک بانک ملی بار دیگر به یکی از مطالبات مهم تبدیل شد. در ۹ آذر ۱۲۸۵، مجلس شورای ملی با تأسیس بانکی موافقت کرد که سرمایه آن ابتدا ۱۵ میلیون تومان پیش‌بینی شده بود و امکان افزایش آن تا ۵۰ میلیون تومان وجود داشت.

هدف اصلی از این طرح، ایجاد یک نهاد مالی ایرانی و کاهش وابستگی اقتصاد کشور به بانک‌های خارجی بود. با این حال، قرارداد ۱۹۰۷ میان روسیه و انگلیس، تحولات سیاسی، جنگ جهانی اول و حضور نیروهای خارجی در ایران باعث شد اجرای این طرح سال‌ها به تعویق بیفتد.

تولد رسمی بانک ملی در سال ۱۳۰۷

پس از پایان جنگ جهانی اول و تغییر شرایط سیاسی کشور، طرح تأسیس بانک ملی بار دیگر مورد توجه قرار گرفت. آرتور میلسپو، مستشار مالی آمریکایی، در سال ۱۳۰۵ طرح تازه‌ای برای راه‌اندازی این بانک تدوین کرد و دولت آن را دنبال کرد.

لایحه تأسیس بانک در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۰۶ به تصویب مجلس رسید و پس از تصویب اساسنامه در ۱۴ تیر ۱۳۰۷، بانک ملی ایران سرانجام در روز سه‌شنبه ۲۰ شهریور ۱۳۰۷ در تهران رسماً آغاز به کار کرد.

کورت لیندن‌بلات، بانکدار آلمانی، نخستین مدیرعامل بانک ملی بود و همراه با معاون خود و گروهی از کارشناسان آلمانی برای راه‌اندازی و سازمان‌دهی بانک به ایران آمد.

در روزهای نخست فعالیت، بانک علاوه بر شعبه مرکزی، در بازار تهران و بندر بوشهر نیز شعبه داشت. تعداد کارکنان بانک در زمان افتتاح تنها ۲۷ نفر بود؛ رقمی که در مقایسه با ساختار گسترده بانک در دهه‌های بعد، تصویری از آغاز کوچک این مجموعه ارائه می‌دهد.

بانک ملی و داستان انتشار اسکناس

یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ بانک ملی ایران، به دست آوردن حق انتشار اسکناس بود. در سال ۱۳۰۹ امتیاز چاپ اسکناس که در اختیار بانک شاهنشاهی بود، با پرداخت غرامت از آن بانک گرفته شد.

در ۲۲ اسفند ۱۳۱۰ نیز حق انحصاری انتشار اسکناس برای بانک ملی به تصویب مجلس رسید و در فروردین ۱۳۱۱ نخستین اسکناس بانک ملی ایران منتشر شد.

این تحول، جایگاه بانک ملی را در ساختار اقتصادی ایران به شکل قابل توجهی افزایش داد و این بانک را به یکی از مهم‌ترین نهادهای پولی کشور تبدیل کرد.

از راه‌آهن تا صنعت؛ نقش بانک ملی در اقتصاد ایران

فعالیت بانک ملی تنها به خدمات بانکی محدود نماند. این بانک در دهه‌های نخست فعالیت خود در تأمین مالی برخی طرح‌های زیربنایی و اقتصادی نیز حضور داشت.

پرداخت تسهیلات برای پروژه‌هایی مانند احداث راه‌آهن، مشارکت در سرمایه‌گذاری برخی شرکت‌ها و حمایت از بخش‌های مختلف اقتصادی، از جمله اقداماتی بود که جایگاه بانک ملی را در تحولات اقتصادی کشور پررنگ‌تر کرد.

در سال ۱۳۱۷، با تصویب اساسنامه جدید، وظایف بانک گسترش یافت و موضوعاتی مانند حفظ ارزش پول و تنظیم اعتبارات نیز در حوزه مسئولیت‌های آن قرار گرفت.

یک سال بعد، در سال ۱۳۱۸، صندوق پس‌انداز ملی تحت اداره بانک ملی شکل گرفت و زمینه ایجاد حساب‌های پس‌انداز برای مردم فراهم شد؛ اقدامی که به گسترش فرهنگ پس‌انداز و ارتباط مستقیم‌تر مردم با نظام بانکی کمک کرد.

بانک ملی در سال‌های جنگ و ملی شدن صنعت نفت

جنگ جهانی دوم و اشغال ایران، اقتصاد کشور را با بحران‌های جدی مواجه کرد. در چنین شرایطی بانک ملی به دولت وام داد، بخشی از وظایف اقتصادی برخی نهادها را بر عهده گرفت و در مدیریت نیازهای ارزی کشور نقش داشت.

در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت نیز بانک ملی در اجرای قراردادهای تهاتری دولت، افزایش سرمایه از محل اندوخته‌ها و برخی اقدامات اقتصادی برای مقابله با رکود نقش داشت.

این مقاطع نشان می‌دهد که بانک ملی در بخش مهمی از تاریخ اقتصادی ایران، تنها یک بانک تجاری نبود و در بسیاری از تحولات کلان اقتصادی کشور حضور داشت.

بانک ملی پس از انقلاب اسلامی

پس از انقلاب اسلامی، ساختار نظام بانکی ایران دستخوش تغییرات اساسی شد. یکی از مهم‌ترین تحولات، حرکت نظام بانکی به سمت اجرای قانون عملیات بانکی بدون ربا بود.

این قانون در سال ۱۳۶۲ به تصویب رسید و دستورالعمل‌های اجرایی آن از ابتدای سال ۱۳۶۳ در بانک‌ها، از جمله بانک ملی ایران، به اجرا درآمد.

در دهه‌های بعد، بانک ملی نیز همگام با تغییرات فناوری و نیازهای جدید مشتریان، توسعه خدمات الکترونیکی و بانکداری نوین را در دستور کار قرار داد.

موزه بانک ملی؛ بخشی از تاریخ بانکداری ایران

یکی از بخش‌های جذاب میراث بانک ملی، موزه این بانک است که در ساختمان صندوق پس‌انداز بانک ملی در خیابان فردوسی تهران قرار دارد.

این ساختمان در سال ۱۳۰۷ ساخته شده و معماری آن تلفیقی از عناصر معماری ایرانی و اروپایی است. ساختمان در سال ۱۳۷۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.

موزه بانک ملی مجموعه‌ای از سکه‌ها، اسکناس‌های قدیمی، ابزارهای تاریخی بانکداری، اسناد، تصاویر، آثار هنری و هدایای تاریخی را در خود جای داده است و به نوعی بخشی از تاریخ اقتصادی و پولی ایران را روایت می‌کند.

بانک ملی؛ روایتی از یک قرن اقتصاد ایران

تاریخ بانک ملی ایران را می‌توان بخشی از تاریخ اقتصادی ایران معاصر دانست؛ از تلاش‌های دوره مشروطه برای ایجاد یک نهاد مالی ملی گرفته تا آغاز فعالیت رسمی در سال ۱۳۰۷، انتشار نخستین اسکناس، مشارکت در پروژه‌های اقتصادی، عبور از بحران‌های جنگ جهانی دوم، تحولات پس از ملی شدن صنعت نفت و تغییرات نظام بانکی پس از انقلاب.

بانکی که فعالیت خود را با چند شعبه و تعداد محدودی کارمند آغاز کرد، در طول دهه‌ها به یکی از گسترده‌ترین شبکه‌های بانکی کشور تبدیل شد. همین مسیر تاریخی باعث شده است نام بانک ملی ایران همچنان با بخش مهمی از تحولات پولی، مالی و اقتصادی ایران گره خورده باشد.